Noong araw na namatay si Lola, ang unang ginawa ko ay hindi umiyak.<\/p>\n
Tinanggal ko ang manipis na gintong kuwintas sa leeg niya.<\/p>\n
Pagkatapos, binunot ko ang maluwag na baldosa sa likod ng lumang kalan, kinuha ang perang nakabalot sa tatlong patong na plastik, at saka ko lang tinawagan si Papa.<\/p>\n
Nang dumating sila sa bahay, hindi muna nila tiningnan ang bangkay ni Lola.<\/p>\n
Una nilang binuksan ang aparador.<\/p>\n
Namayapa si Lola sa dapithapon, sa maliit naming bahay sa isang baryo sa Nueva Ecija.<\/p>\n
May kamote pang umuusok sa ibabaw ng kalan. Nakaupo ako sa tabi ng higaan niya, hawak ang maliit na mangkok ng kanin at asin. Ilang araw na siyang mahina, pero pilit pa rin niyang sinasabing, \u201cKaya pa, apo. Kumain ka muna.\u201d<\/p>\n
Narinig ko siyang huminga nang malalim.<\/p>\n
Isa.<\/p>\n
Dalawa.<\/p>\n
Pagkatapos, tumahimik ang buong bahay.<\/p>\n
Hindi agad ako tumayo. Ibinaba ko muna ang mangkok sa bangko. Lumapit ako sa kanya at tinitigan ang mukha niyang payat, ang bibig na bahagyang nakabuka, ang mga matang hindi pa tuluyang nakapikit.<\/p>\n
\u201cLola,\u201d bulong ko.<\/p>\n
Walang sagot.<\/p>\n
Itinaas ko ang kamay ko at dahan-dahang ipinikit ang mga mata niya. Dalawang haplos. Gaya ng nakikita ko noon sa lamay ng kapitbahay.<\/p>\n
Pagkatapos, bumaba ang kamay ko sa leeg niya.<\/p>\n
Nandoon ang kuwintas.<\/p>\n
Manipis lang, pero tunay na ginto. Iyon lang ang natitirang bagay na may halaga kay Lola. Ilang beses kong narinig si Mama noon na sinasabing, \u201cPag namatay ang matanda, akin ang kuwintas. Ako ang manugang dito.\u201d<\/p>\n
Pero alam kong hindi iyon para sa kanya.<\/p>\n
Ang kandado ng kuwintas ay matigas. Nang maalis ko, parang biglang bumigat ang palad ko. Itinago ko ito sa loob ng aking sando, dikit sa balat ko. Malamig. Matigas. Para bang puso ni Lola na ayaw pang lumayo.<\/p>\n
Pagkatapos, pumunta ako sa likod ng kalan.<\/p>\n
May isang baldosa roon na matagal nang umuuga. Akala ni Lola, hindi ko alam. Pero tuwing gabi na akala niya tulog ako, nakikita ko siyang nakayuko doon, may isinisiksik sa ilalim.<\/p>\n
Binunot ko ang baldosa.<\/p>\n
Nandoon ang isang plastik na binalot pa ng dalawang plastik. Sa loob, may mga perang papel na iba-iba ang tupi. Binilang ko gamit ang nanginginig na mga daliri.<\/p>\n
Labing-apat na libo animnaraan at tatlumpung piso.<\/p>\n
Hinati ko iyon.<\/p>\n
Sampung libong piso ang isiniksik ko sa loob ng sando kasama ng kuwintas. Ang natira, ibinalik ko sa plastik, binalot nang maayos, at isinuot ulit sa ilalim ng baldosa.<\/p>\n
Saka ko kinuha ang lumang cellphone sa tabi ng kalan.<\/p>\n
Tinawagan ko si Papa.<\/p>\n
Walong ring bago niya sinagot.<\/p>\n
\u201cAno na naman?\u201d malamig niyang tanong.<\/p>\n
\u201cPa,\u201d sabi ko, \u201cwala na si Lola.\u201d<\/p>\n
Saglit siyang natahimik.<\/p>\n
\u201cKailan?\u201d<\/p>\n
\u201cNgayon lang.\u201d<\/p>\n
\u201cSigurado ka?\u201d<\/p>\n
\u201cHindi na siya humihinga.\u201d<\/p>\n
Narinig ko sa likod ang boses ni Mama. Hindi ko maintindihan ang sinabi niya, pero naramdaman ko agad ang iritasyon.<\/p>\n
\u201cUuwi kami mamayang gabi,\u201d sabi ni Papa.<\/p>\n
Pinatay niya ang tawag.<\/p>\n
Umupo ako sa tabi ng kalan at kinain ang kamote. Dahan-dahan. Walang luha. Hindi dahil wala akong sakit na nararamdaman, kundi dahil alam kong kapag nagsimula akong umiyak, baka hindi na ako makatayo.<\/p>\n
Bandang alas-nuwebe, may ilaw ng flashlight na sumilip sa siwang ng pinto.<\/p>\n
Pumasok si Papa. Sumunod si Mama.<\/p>\n
Tiningnan nila si Lola nang isang segundo lang.<\/p>\n
Pagkatapos, dumiretso si Mama sa lumang baul.<\/p>\n
\u201cNasaan ang mga gamit niya?\u201d tanong niya habang hinahalungkat ang mga damit. \u201cIto lang? Mga basahan?\u201d<\/p>\n
Itinapon niya sa sahig ang mga lumang daster ni Lola, mga kumot na pinagtagpi, at isang maliit na supot ng barya.<\/p>\n
Si Papa naman ay lumapit sa akin. Itinutok niya sa mukha ko ang flashlight.<\/p>\n
\u201cMay tinagong pera ang Lola mo?\u201d<\/p>\n
Pumikit ako dahil sa liwanag.<\/p>\n
\u201cHindi ko po alam.\u201d<\/p>\n
\u201cHindi mo alam?\u201d tumaas ang boses niya. \u201cLabing-isang taon kang nakatira rito, tapos hindi mo alam?\u201d<\/p>\n
\u201cHindi po niya sinasabi sa akin.\u201d<\/p>\n
Mula sa baul, sumigaw si Mama, \u201cAy, may pera nga! Pero isang libo mahigit lang! Ano ba \u2019to?\u201d<\/p>\n
Tumayo siya at lumapit sa akin.<\/p>\n
\u201cYung kuwintas?\u201d tanong niya.<\/p>\n
Kumirot ang dibdib ko, pero hindi ko hinawakan ang sando ko.<\/p>\n
\u201cAnong kuwintas po?\u201d<\/p>\n
\u201cWag kang magpanggap, Mira. Nakita ko pa noong isang buwan, suot niya. Manipis na gintong kuwintas.\u201d<\/p>\n
Umatras ako nang bahagya. Hindi dahil natatakot ako. Kailangan kong magmukhang takot.<\/p>\n
\u201cBaka po ibinigay niya kay Tita Lorna,\u201d sabi ko. \u201cDinalhan po siya ng dalawang manok noong nakaraang buwan. Matagal sila sa kuwarto.\u201d<\/p>\n
Biglang namula ang mukha ni Mama.<\/p>\n
\u201cHayop talaga ang babaeng iyon!\u201d sigaw niya. \u201cAkala ko mabait, yun pala inaabangan lang mamatay ang matanda!\u201d<\/p>\n
Nagpatuloy siya sa pagmumura. Mula pagkabata ni Tita Lorna hanggang sa asawa nito, walang pinalampas si Mama.<\/p>\n
Si Papa, hindi nagsalita. Hinawakan niya ang braso ko at pinisil nang madiin.<\/p>\n
\u201cTotoo? Hindi ikaw ang kumuha?\u201d<\/p>\n
Tumingin ako sa kanya.<\/p>\n
\u201cPa, bata lang po ako. Ano naman ang gagawin ko sa kuwintas?\u201d<\/p>\n
Matagal niya akong tinitigan.<\/p>\n
Pagkatapos, binitiwan niya ako.<\/p>\n
\u201cNaniwala siya,\u201d naisip ko.<\/p>\n
Dahil sa mata niya, isa lang akong labing-isang taong gulang na batang babae. Walang lakas. Walang koneksyon. Walang tapang magsinungaling.<\/p>\n
Hindi niya alam na si Lola ang nagturo sa akin kung kailan dapat tumahimik.<\/p>\n
Kinabukasan, bago sumikat ang araw, may dumating na maliit na van. Dinala nila si Lola nang walang bagong damit, walang bulaklak, walang maayos na dasal. Nakasuot pa rin siya ng kupas na bestida na lagi niyang ginagamit kapag nagdidilig sa bakuran.<\/p>\n
Tanghali nang bumalik sina Papa at Mama, dala ang isang abuhing urn na may gasgas sa gilid.<\/p>\n
\u201cTatlong libo ang gastos,\u201d sabi ni Papa habang inilalapag iyon sa mesa.<\/p>\n
Tiningnan niya ako na para bang utang ko sa kanya ang perang iyon.<\/p>\n
Pagkatapos, naupo si Mama sa upuang kawayan at nagsalita sa boses na kunwari malambing.<\/p>\n
\u201cMira, malaki ka na. Magtu-twelve ka na sa susunod na taon. Dito ka na muna sa bahay. May taniman naman sa likod. Marunong ka namang magluto.\u201d<\/p>\n
Napatingin ako sa kanya.<\/p>\n
\u201cPaano po ang pag-aaral ko?\u201d<\/p>\n
\u201cMay elementary school sa kabilang barangay,\u201d sagot niya. \u201cLakad ka lang.\u201d<\/p>\n
\u201cGrade six na po ako.\u201d<\/p>\n
\u201cEdi tapusin mo. Pagkatapos, bahala na. Babae ka naman. Hindi mo kailangang mag-aral nang mataas.\u201d<\/p>\n
Naglabas si Papa ng isang daang piso at ilang barya. Ibinagsak niya sa mesa.<\/p>\n
\u201cTipirin mo. Babalik kami kapag may oras.\u201d<\/p>\n
Alam kong hindi sila babalik.<\/p>\n
Nang umalis sila, dala ni Mama ang dalawang kumot ni Lola at isang lumang jacket.<\/p>\n
\u201cSayang naman,\u201d sabi niya. \u201cMagagamit pa ito.\u201d<\/p>\n
Hindi niya man lang ako nilingon.<\/p>\n
Nang mawala ang tricycle nila sa dulo ng kalsada, isinara ko ang pinto.<\/p>\n
Kinuha ko ang perang nasa ilalim ng baldosa. Inilabas ko rin ang sampung libo at ang kuwintas na nakatago sa sando ko.<\/p>\n
Labing-apat na libo pitong daan at tatlumpung piso.<\/p>\n
Isang gintong kuwintas.<\/p>\n
At isang daang piso mula kay Papa.<\/p>\n
Iyon ang buong mundo ko.<\/p>\n
Ibinaba ko ang pera sa sahig at tinitigan ito nang matagal.<\/p>\n
Pagkatapos, may narinig akong katok.<\/p>\n
Tatlong mahihinang katok mula sa likod-bahay.<\/p>\n
Tumayo ako. Dahan-dahan akong lumapit sa bintana.<\/p>\n
Sa labas, sa dilim, nakatayo si Ate Pia, ang panganay na anak ng kapitbahay namin na nag-aaral sa high school sa bayan.<\/p>\n
Basang-basa siya sa ambon, hawak ang isang lumang sobre.<\/p>\n
\u201cMira,\u201d bulong niya, \u201cbago mamatay si Lola mo, may pinaiwan siya sa akin para sa\u2019yo.\u201d<\/p>\n
Binuksan niya ang sobre.<\/p>\n
At nang makita ko ang unang linya ng sulat, nanigas ang buong katawan ko.<\/p>\n
Nakasulat doon:<\/p>\n
\u201cKapag binabasa mo na ito, ibig sabihin nakuha na nila ang bangkay ko. Pero hindi pa nila nakukuha ang tunay kong itinago.\u201d<\/p>\n
PARTE2<\/p>\n
\u201cKapag binabasa mo na ito, ibig sabihin nakuha na nila ang bangkay ko. Pero hindi pa nila nakukuha ang tunay kong itinago.\u201d<\/p>\n
Halos hindi ako makahinga habang nakatayo sa likod ng bintana.<\/p>\n
Si Ate Pia, basang-basa ang buhok at nanginginig sa lamig, ay itinulak ang sobre sa maliit na siwang ng bintana.<\/p>\n
\u201cPinaiwan sa akin ni Lola Aling Rosa noong nakaraang linggo,\u201d sabi niya. \u201cSabi niya, ibigay ko lang daw kapag umalis na ang Papa at Mama mo.\u201d<\/p>\n
Binuksan ko ang bintana at pinapasok siya.<\/p>\n
Walang ilaw sa bahay, maliban sa maliit na gasera sa ibabaw ng mesa. Ang urn ni Lola ay nakapatong sa gitna ng silid, parang tahimik na nakikinig.<\/p>\n
Kinuha ko ang sulat.<\/p>\n
Ang sulat-kamay ni Lola ay mabagal at tabingi, pero kilala ko iyon. Siya lang ang sumusulat ng letrang \u201cM\u201d na parang bundok.<\/p>\n
\u201cApo kong Mira,<\/p>\n
Kung nababasa mo ito, ibig sabihin nagawa mo ang pinakamahirap na bagay: manatiling buhay kahit iniwan ka nila.<\/p>\n
Alam kong hahanapin nila ang pera at kuwintas. Hayaan mo silang maghanap. Ang pera sa ilalim ng kalan ay hindi kayamanan. Pagsubok iyon. Gusto kong malaman kung marunong ka nang mag-ingat.<\/p>\n
Ang tunay na itinago ko ay wala sa bahay.<\/p>\n
Nasa opisina ni Attorney Belmonte sa bayan.<\/p>\n
May maliit akong lupa sa tabing-irigasyon. Akala ng Papa mo, matagal ko nang naibenta. Hindi totoo. Hindi ko iyon ibinigay kahit kanino dahil alam kong isang araw, kakailanganin mo ng sariling lupa na hindi kayang agawin ng kahit sinong kamag-anak.<\/p>\n
Dalhin mo ang kuwintas. Sa likod ng pendant, may maliit na ukit. Iyon ang palatandaan.<\/p>\n
Huwag kang magtiwala agad sa dugo. Minsan, ang pamilyang tunay ay hindi iyong may kapareho kang apelyido, kundi iyong hindi ka iiwan kapag wala ka nang maibibigay.\u201d<\/p>\n
Nabasa ko ang huling linya nang tatlong beses.<\/p>\n
\u201cMag-aral ka, Mira. Iyan ang tanging mana na hindi nila mananakaw.\u201d<\/p>\n
Doon ako unang umiyak.<\/p>\n
Hindi malakas. Walang sigaw. Parang tubig lang na tumulo mula sa isang sirang gripo. Tahimik, sunod-sunod, at hindi mapigilan.<\/p>\n
Lumapit si Ate Pia at niyakap ako.<\/p>\n
\u201cHindi ka na nag-iisa,\u201d sabi niya.<\/p>\n
Kinabukasan, isinilid ko sa isang lumang bag ang sulat, ang kuwintas, dalawang damit, at limang daang piso. Ang natitirang pera ay itinago ko sa ilalim ng sako ng bigas. Isinabit ko sa leeg ko ang maliit na supot na tinahi ko, kung saan nakatago ang kuwintas ni Lola.<\/p>\n
Sumama ako kay Ate Pia papunta sa bayan.<\/p>\n
Dalawang sakay ng tricycle at halos isang oras na paghihintay sa gilid ng kalsada bago kami makarating sa maliit na opisina ni Attorney Belmonte. Matanda na siya, maputi ang buhok, at may salaming lagi niyang tinutulak pataas sa ilong.<\/p>\n
Nang makita niya ako, hindi siya nagulat.<\/p>\n
\u201cMira,\u201d sabi niya. \u201cAnak ni Rosa.\u201d<\/p>\n
Hindi ko alam kung bakit, pero sa salitang iyon, parang may mabigat na natanggal sa dibdib ko. Anak ni Rosa. Hindi anak ng mga taong nag-iwan sa akin. Hindi pabigat. Hindi istorbo.<\/p>\n
Inilabas ko ang kuwintas.<\/p>\n
Kinuha niya iyon at binaligtad ang maliit na pendant. Sa likod, may ukit na halos hindi makita.<\/p>\n
M.R.<\/p>\n
Mira Reyes.<\/p>\n
Hindi pala pangalan ni Lola ang nakaukit.<\/p>\n
Pangalan ko.<\/p>\n
Tumayo si Attorney Belmonte at binuksan ang lumang metal cabinet. Mula roon, inilabas niya ang isang brown envelope na makapal, may tali, at may lumang amoy ng papel.<\/p>\n
\u201cTatlong taon na itong nasa akin,\u201d sabi niya. \u201cPinapirmahan ito ng lola mo habang malakas pa siya.\u201d<\/p>\n
Binuksan niya ang envelope.<\/p>\n
Nandoon ang titulo ng lupa.<\/p>\n
Isang maliit na lupang sakahan malapit sa irigasyon, hindi kalakihan, pero sapat para may pagtaniman, may matatayuan ng maliit na bahay, at higit sa lahat, may pangalang nakasulat bilang tagapagmana.<\/p>\n
Pangalan ko.<\/p>\n
\u201cHindi pa ito tuluyang naililipat dahil menor de edad ka,\u201d paliwanag niya. \u201cPero may affidavit dito. Ako ang guardian ng papeles hanggang mag-diseotso ka. Walang makakagalaw nito nang walang court order.\u201d<\/p>\n
\u201cPaano po kung kunin ni Papa?\u201d tanong ko.<\/p>\n
Tiningnan niya ako nang diretso.<\/p>\n
\u201cHindi niya makukuha kung hindi mo pipirmahan. At habang bata ka pa, walang bisa ang kahit anong pirma na pipilitin nila sa\u2019yo.\u201d<\/p>\n
Umuwi ako noong araw na iyon na parang may apoy sa loob ng dibdib ko.<\/p>\n
Hindi iyon galit lang.<\/p>\n
Pag-asa iyon.<\/p>\n
Sa mga sumunod na buwan, natuto akong mabuhay mag-isa.<\/p>\n
Gumigising ako bago mag-umaga. Nagdidilig ng pechay, okra, sitaw at kamote. Nagluluto ng lugaw. Naglalakad papuntang eskwela. Pag-uwi, nag-aaral ako gamit ang lumang libro ni Ate Pia.<\/p>\n
Minsan, may mga kapitbahay na nagbibigay ng ulam. Minsan, may mga araw na toyo at kanin lang. Minsan, wala.<\/p>\n
Pero araw-araw, naririnig ko ang boses ni Lola.<\/p>\n
\u201cMag-aral ka, Mira. Iyan ang tanging mana na hindi nila mananakaw.\u201d<\/p>\n
Lumipas ang isang taon.<\/p>\n
Hindi bumalik sina Papa.<\/p>\n
Dalawang beses lang silang tumawag. Ang una, tinanong kung may naiwan pang alahas si Lola. Ang pangalawa, sinabing kailangan daw nila ng pera para sa tuition ng kapatid kong lalaki.<\/p>\n
\u201cWala po akong pera,\u201d sabi ko.<\/p>\n
\u201cSinungaling ka,\u201d singhal ni Mama sa kabilang linya. \u201cSigurado akong may itinago ang matanda para sa\u2019yo.\u201d<\/p>\n
\u201cKung meron man po,\u201d mahinahon kong sagot, \u201chindi niya po itinago para sa inyo.\u201d<\/p>\n
Bumagsak ang tawag.<\/p>\n
Pagkatapos noon, wala na silang paramdam.<\/p>\n
Hanggang Grade 10 ako, ako ang laging nauunang pumasok sa classroom at huling umuuwi. Tinawag akong \u201cbatang libing\u201d ng ibang kaklase, dahil alam ng lahat na mag-isa akong nakatira sa bahay ng patay kong lola.<\/p>\n
Noong una, nasasaktan ako.<\/p>\n
Pero kalaunan, hinayaan ko na sila.<\/p>\n
Mas madaling tiisin ang pangungutya kaysa gutom. Mas madaling labanan ang ingay kaysa mawalan ng pangarap.<\/p>\n
Si Ate Pia ang tumulong sa akin mag-apply ng scholarship sa isang science high school sa Cabanatuan. Si Attorney Belmonte ang pumirma bilang guardian sa papeles. Ibinenta ko ang ilang ani sa palengke para may pamasahe.<\/p>\n
Nang lumabas ang resulta, ako ang nanguna sa listahan.<\/p>\n
Napaiyak si Ate Pia.<\/p>\n
Ako, ngumiti lang.<\/p>\n
Hindi dahil hindi ako masaya, kundi dahil bigla kong naisip si Lola. Sana nakita niya.<\/p>\n
Sa unang araw ko sa bagong eskwela, suot ko pa rin ang supot sa bewang. Nandoon ang kuwintas. Hindi ko iyon ibinenta kahit ilang beses akong nagutom, kahit may mga gabing gusto ko na lang isuko.<\/p>\n
Hindi dahil mahal ito.<\/p>\n
Kundi dahil iyon ang huling hawak ni Lola sa leeg niya bago niya ako iniwan ng lakas ng loob.<\/p>\n
Lumipas ang mga taon.<\/p>\n
Nakatapos ako ng senior high na may honors. Nakapasok ako sa state university sa Maynila sa kursong agriculture and community development. Maraming nagsabing bakit iyon ang kinuha ko.<\/p>\n
\u201cPwede kang mag-nursing, mag-abroad, kumita agad,\u201d sabi ng iba.<\/p>\n
Pero alam ko kung bakit.<\/p>\n
Gusto kong bumalik sa mga baryong tulad ng amin. Sa mga batang naiwan. Sa mga lolang nagtatago ng pera sa ilalim ng kalan dahil walang mapagkatiwalaan.<\/p>\n
Sa Maynila, natuto akong magtrabaho sa gabi, mag-aral sa araw, at magtipid hanggang sa huling sentimo. Naging assistant ako sa maliit na karinderya. Nag-tutor ako ng elementary students. Nagsulat ako ng essays para sa scholarship.<\/p>\n
At tuwing nahihirapan ako, binubuksan ko ang lumang sulat ni Lola.<\/p>\n
Kumupas na ang papel, pero malinaw pa rin ang huling linya.<\/p>\n
\u201cMag-aral ka, Mira.\u201d<\/p>\n
Noong ako ay dalawampu\u2019t dalawang taong gulang, bumalik ako sa Nueva Ecija para ayusin ang huling proseso ng lupa.<\/p>\n
Nasa opisina ulit kami ni Attorney Belmonte, mas matanda na siya, mas mabagal magsalita, pero matalas pa rin ang mga mata.<\/p>\n
\u201cPirma mo na lang dito,\u201d sabi niya.<\/p>\n
Nang ilagay ko ang pangalan ko sa papel, naging opisyal na sa akin ang lupa ni Lola.<\/p>\n
Maliit na lupa.<\/p>\n
Pero sa mata ko, mas malaki iyon kaysa kahit anong mansyon.<\/p>\n
Paglabas namin ng opisina, may nakita akong dalawang taong nakatayo sa harap.<\/p>\n
Si Papa.<\/p>\n
At si Mama.<\/p>\n
Mas tumaba si Papa. Si Mama naman, mas matanda ang hitsura kaysa sa huling alaala ko. Sa tabi nila, may binatang naka-headphones\u2014ang kapatid kong lalaki, si Junjun, na halos hindi ko na makilala.<\/p>\n
\u201cMira,\u201d sabi ni Papa, pilit ang ngiti. \u201cAnak.\u201d<\/p>\n
Napahinto ako.<\/p>\n
Matagal kong inisip ang araw na ito. Akala ko kapag nakita ko sila, sisigaw ako. Iiyak. Magtatanong kung bakit nila ako iniwan. Kung paano nila nagawang iwan ang labing-isang taong gulang na bata sa bahay ng patay.<\/p>\n
Pero nang nasa harap ko na sila, wala akong naramdaman kundi pagod.<\/p>\n
\u201cMay kailangan po kayo?\u201d tanong ko.<\/p>\n
Nabura ang ngiti ni Papa.<\/p>\n
\u201cAnong klaseng tanong \u2019yan? Magulang mo kami.\u201d<\/p>\n
Tumawa nang maikli si Mama, parang nasaktan.<\/p>\n
\u201cNabalitaan namin na nasa\u2019yo pala ang lupa ng matanda.\u201d<\/p>\n
Doon ko naintindihan.<\/p>\n
Hindi sila bumalik para sa akin.<\/p>\n
Bumalik sila para sa lupa.<\/p>\n
\u201cMana po iyon ni Lola sa akin,\u201d sabi ko.<\/p>\n
\u201cPamilya tayo,\u201d sabi ni Papa. \u201cAt kailangan namin ngayon. May utang kami. Pwede mong isangla muna. Tutal, ikaw naman ang may pangalan.\u201d<\/p>\n
\u201cHindi.\u201d<\/p>\n
Isang salita lang, pero parang may kumalabog sa pagitan namin.<\/p>\n
Nanlaki ang mata ni Mama.<\/p>\n
\u201cHindi? Ganyan ka na magsalita ngayon? Sino nagluwal sa\u2019yo?\u201d<\/p>\n
\u201cKayo po,\u201d sagot ko. \u201cPero si Lola ang nagpalaki sa akin.\u201d<\/p>\n
Sumingit si Junjun, nakasimangot.<\/p>\n
\u201cAte, ang damot mo naman. May trabaho ka na siguro sa Maynila. Kami naghihirap.\u201d<\/p>\n
Tiningnan ko siya. Hindi ko siya masisi nang buo. Bata pa siya noong iniwan nila ako. Pero hindi ko rin kayang buhatin ang bigat na hindi ko naman nilikha.<\/p>\n
\u201cHindi ko kayo iiwan sa gutom,\u201d sabi ko. \u201cKung kailangan ninyo ng bigas, bibili ako. Kung gamot, tutulungan ko. Pero hindi ko isasangla ang lupa ni Lola.\u201d<\/p>\n
Namula si Papa.<\/p>\n
\u201cLupa ng pamilya iyon!\u201d<\/p>\n
\u201cHindi,\u201d sabi ko, mas malinaw ngayon. \u201cLupa iyon ng babaeng iniwan ninyo sa lumang bahay. Lupa iyon ng lola na hindi ninyo man lang binilhan ng bulaklak noong namatay siya. Lupa iyon ng babaeng ang huling dasal ay hindi para yumaman ako, kundi para hindi ninyo ako tuluyang durugin.\u201d<\/p>\n
Tahimik ang paligid.<\/p>\n
Si Attorney Belmonte ay lumabas mula sa pintuan at tumayo sa tabi ko.<\/p>\n
\u201cKung pipilitin ninyo siya,\u201d malamig niyang sabi, \u201chanda akong maghain ng complaint.\u201d<\/p>\n
Umatras si Mama.<\/p>\n
Si Papa naman ay tumitig sa akin, puno ng galit at kahihiyan.<\/p>\n
\u201cWala kang utang na loob.\u201d<\/p>\n
Sa unang pagkakataon, hindi ako nasaktan sa salitang iyon.<\/p>\n
\u201cMeron po,\u201d sagot ko. \u201cKay Lola. At babayaran ko iyon sa pamamagitan ng hindi pagsira sa iniwan niya.\u201d<\/p>\n
Tumalikod ako at naglakad palayo.<\/p>\n
Hindi nila ako sinundan.<\/p>\n
Ilang buwan matapos iyon, sinimulan kong linisin ang lupang nasa tabing-irigasyon. Hindi ko ito ginawang subdivision. Hindi ko ibinenta. Hindi ko isinangla.<\/p>\n
Nagtayo ako ng maliit na learning garden.<\/p>\n
May gulayan, maliit na kubo, at mesa kung saan pwedeng mag-aral ang mga batang walang sariling ilaw sa bahay. Tinulungan ako ni Ate Pia, na isa nang teacher. Tuwing Sabado, may libreng lugaw, libreng gamit sa eskwela, at libreng tutorial.<\/p>\n
Sa harap ng kubo, naglagay ako ng maliit na karatula:<\/p>\n
\u201cBahay ni Lola Rosa \u2014 Para sa mga batang kailangang may maniwala sa kanila.\u201d<\/p>\n
Noong araw ng pagbubukas, isinabit ko sa leeg ko ang gintong kuwintas ni Lola.<\/p>\n
Hindi ko na ito itinago sa supot.<\/p>\n
Hindi na ako natatakot.<\/p>\n
Sa ilalim ng araw, kumislap ang maliit na pendant. M.R.<\/p>\n
Mira Reyes.<\/p>\n
Hindi na batang iniwan.<\/p>\n
Hindi na batang nagbilang ng pera sa tabi ng bangkay ng lola niya.<\/p>\n
Isa na akong babae na nakabalik sa lugar na muntik nang lumamon sa kanya, hindi para maghiganti, kundi para magsindi ng ilaw.<\/p>\n
Sa gilid ng gulayan, may batang babae na tahimik na nagbabasa ng lumang libro. Payat siya. Punit ang tsinelas. Pero nang ngumiti siya sa akin, nakita ko sa mata niya ang parehong liwanag na nakita ko noon kay Ate Pia.<\/p>\n
Lumapit ako at inilapag sa tabi niya ang isang plato ng lugaw.<\/p>\n
\u201cKumain ka muna,\u201d sabi ko.<\/p>\n
Tumingala siya.<\/p>\n
\u201cAte, libre po ba talaga?\u201d<\/p>\n
Ngumiti ako.<\/p>\n
\u201cOo. Libre.\u201d<\/p>\n
Saglit siyang nag-atubili, saka kumain nang mabilis, parang takot na may kumuha.<\/p>\n
Tinitigan ko siya at naramdaman kong parang nakatayo sa likod ko si Lola, nakangiti, hawak ang lumang pamaypay niya.<\/p>\n
Noon ko naintindihan ang totoong mana.<\/p>\n
Hindi iyon kuwintas.<\/p>\n
Hindi iyon pera.<\/p>\n
Hindi rin iyon lupa.<\/p>\n
Ang totoong mana ni Lola ay ang paniniwalang kahit iwan ka ng lahat, pwede ka pa ring mabuhay. Pwede ka pa ring tumayo. At kapag kaya mo na, pwede kang maging dahilan para may ibang batang hindi na kailangang lumaban nang mag-isa.<\/p>\n
Minsan, ang pinakamahalagang iniiiwan sa atin ng mga taong nagmamahal sa atin ay hindi kayamanan, kundi tapang. Kaya kung may batang tahimik na lumalaban sa tabi mo, huwag mo siyang husgahan. Baka ang kailangan lang niya ay isang taong maniniwala na may bukas pa para sa kanya.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Noong araw na namatay si Lola, ang unang ginawa ko ay hindi umiyak. Tinanggal ko ang manipis na gintong kuwintas sa leeg niya. Pagkatapos, binunot ko ang maluwag na baldosa… <\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":891,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-890","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/viralvideos168.video\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/890","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/viralvideos168.video\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/viralvideos168.video\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/viralvideos168.video\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/viralvideos168.video\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=890"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/viralvideos168.video\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/890\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":892,"href":"https:\/\/viralvideos168.video\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/890\/revisions\/892"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/viralvideos168.video\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/891"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/viralvideos168.video\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=890"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/viralvideos168.video\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=890"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/viralvideos168.video\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=890"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}