ANIM NA BUWANG BINUBUHUSAN NG MARUMING TUBIG ANG BALKONAHE NAMIN—PERO NANG MAG-APPLY SA AIR FORCE ANG ANAK NILA, DINALA KO ANG 18 RECORDING SA RECRUITMENT OFFICE
Anim na buwan akong nanahimik habang binubuhusan ng kapitbahay sa itaas ng maruming tubig ang balkonahe namin.
Tubig na pinaghugasan ng paa. Panis na sabaw. Bulok na dahon ng gulay. Minsan, pati maasim na pinagpakuluan ng lamang-dagat.
Pero nang tamaan sa mukha ang pitong taong gulang kong anak, doon ko naisip na ang katahimikan ay hindi laging kabutihan.
Minsan, paraan din iyon para turuan ang masasamang tao na wala silang pananagutan.
Sabado noon, alas-nuwebe y medya ng umaga.
Nasa balkonahe si Lia, ang anak kong pitong taong gulang, at dinidiligan ang maliit naming tanim na cherry tomatoes nang biglang bumuhos mula sa itaas ang isang palanggana ng kulay-abong tubig.
Tumama iyon sa sampayan.
Mula sa bagong labang uniporme, kumot at mga tuwalya, tumulo ang maruming tubig diretso sa buhok at mukha ng anak ko.
Nabitawan niya ang maliit na pandilig.
Saglit siyang hindi gumalaw.
Agad ko siyang niyakap. Kumapit sa ilong ko ang amoy ng pawis, panis na sabaw at nabubulok na gulay.
“Mama,” mahina niyang tanong, “umuulan ba?”
Hindi ako nakasagot.
Pinunasan ko ang mukha niya habang nanginginig ang mga kamay ko.
Anim na buwan na kaming pinapahirapan ng pamilya Mendoza sa unit sa itaas.
Noong una, mop water lang.
Sumunod ang pinagbanlawan ng pinggan, tira-tirang kape, balat ng isda at bulok na gulay.
Pinakamasama ang isang supot ng panis na seafood broth na ibinuhos nila habang bukas ang bintana namin. Magdamag na hindi mawala ang amoy sa loob ng bahay.
Walong beses akong umakyat para makiusap.
Labindalawang beses namagitan ang condominium administration.
Tatlong beses akong nagpa-blotter sa barangay at isang beses sa pulis.
Pero tuwing haharapin ko si Marites Mendoza, nakapamewang lang siya sa pintuan.
“Eh ano kung magbuhos ako?” sigaw niya minsan. “Ano’ng magagawa mo?”
Ipinakita ko ang litrato ng maruming damit ng anak ko.
Tumawa siya.
“Kasalanan mong nasa ilalim ang balkonahe mo.”
Nasa likuran niya ang asawa niyang si Romy. Hindi siya nagsalita para awatin ang asawa.
Sa halip, malamig niya akong tinitigan.
“Huwag mong palakihin,” sabi niya. “Babaeng mag-isa ka lang na may anak.”
Pagkatapos ay ngumisi si Marites.
“Mag-ingat ka rin. Malapit nang mag-apply bilang military pilot ang anak namin. Kapag ginulo mo ang pamilya ko, baka kayo ang magsisi.”
Dahil mag-isa kong pinalalaki si Lia, pinili kong umiwas.
Takot akong abangan nila ang anak ko.
Takot akong pagtsismisan siya.
Akala ko, sa pagtitiis ko, pinoprotektahan ko siya.
Pero nang araw na iyon, matapos kong paliguan nang tatlong beses si Lia, tinanong niya ako:
“Mama, may masama ba tayong ginawa?”
Parang may humigpit sa dibdib ko.
“Wala, anak.”
“Kung sila ang mali, bakit hindi sila nagsosorry?”
Napatingin ako sa sarili ko sa salamin.
Basang-basa ang buhok ko. Namumula ang mga mata ko. Pagod na pagod akong maging mahinahon para sa mga taong ginagawang kahinaan ang pagiging disente.
Doon ko naunawaan.
Hindi ko tinuturuan ang anak kong maging mabait.
Tinuturuan ko siyang lunukin ang pang-aapi.
Kinagabihan, binuksan ko ang lumang laptop ko.
Isa-isa kong inayos ang lahat ng ebidensiyang naipon ko sa loob ng anim na buwan.
Mga litrato.
Mga video.
Mga incident report.
Mga dokumento mula sa administration.
Mga barangay blotter.
At labingwalong audio recording.
Sa bawat file, malinaw ang boses ni Marites.
“Magbubuhos ako kung gusto ko.”
“Kapag naging piloto ang anak ko, titingala kayo sa kaniya habang kayo nasa ibaba lang.”
“Kapag sinira mo ang kinabukasan ng anak ko, sisiguraduhin kong hindi makakapasok nang maayos sa eskuwela ang anak mo.”
Inayos ko ang mga file ayon sa petsa at oras.
Kinabukasan, may pulang tarpaulin sa lobby.
CONGRATULATIONS, ENZO MENDOZA! PASADO SA INITIAL SCREENING PARA SA MILITARY AVIATION PROGRAM!
Namimigay ng kendi si Marites.
Nang makita niya kami, pilit niyang inabot kay Lia ang isang dakot.
“Kunwari ka pang suplada,” sabi niya nang hindi tanggapin ng anak ko. “Dapat matuto kayong makisama. Malayo ang mararating ng anak ko.”
Ibinalik ko ang kendi sa kaniya.
“Mas mabuting linawin na natin ang lahat,” sabi ko.
Naningkit ang mga mata niya.
“Ano’ng ibig mong sabihin?”
Hindi ako sumagot.
Kinagabihan, inilagay ko sa isang makapal na brown envelope ang mga dokumento at USB na naglalaman ng labingwalong recording.
Kinaumagahan, hinawakan ko ang kamay ni Lia at sumakay kami ng bus patungong lungsod.
“Mama, saan tayo pupunta?” tanong niya.
Lumuhod ako sa harap niya.
“May ituturo ako sa iyo ngayon, anak.”
“Ano po iyon?”
“Kung ano ang ibig sabihin ng hustisya.”
Pagbukas ng elevator sa ground floor, nasa loob si Romy Mendoza.
Nang makita niya ang makapal na envelope sa kamay ko, biglang nag-iba ang mukha niya.
“Saan kayo pupunta?” tanong niya.
“May aasikasuhin lang.”
Humakbang siya at hinarangan ang pintuan.
“Pinag-isipan mo ba nang mabuti ang gagawin mo?”
Itinaas ko ang cellphone ko.
Naka-record na ang pag-uusap namin.
“Umalis ka sa harap namin.”
Nanigas ang panga niya, pero napilitan siyang tumabi.
Habang naglalakad kami palabas ng gusali, narinig ko siyang sumigaw:
“Kapag napahamak ang anak ko, pagsisisihan mo ito!”
Hindi ako lumingon.
Makalipas ang isang oras, nasa recruitment assistance office na kami.
Inilapag ko sa mesa ang makapal na envelope, mga incident report at USB.
“May nais po akong isumiteng impormasyon na maaaring may kaugnayan sa character verification ng isang aplikante.”
Tiningnan ako ng batang staff.
“Kamag-anak po ba kayo?”
“Hindi.”
“Ano po ang relasyon ninyo sa aplikante?”
“Magkapitbahay kami.”
Napatingin siya sa makapal na dokumento.
Pagkatapos ng ilang minuto, isang lalaking nagpakilalang si Major Villanueva ang lumabas at pinapasok ako sa maliit na conference room.
Isinaksak niya ang USB sa computer.
Pinindot niya ang unang audio file.
At sa katahimikan ng silid, umalingawngaw ang boses ni Marites Mendoza:
“Magbubuhos ako kung gusto ko. Kahit makarating ka pa sa Air Force, hindi ka nila paniniwalaan.”
Tumigil ang recording.
Tumingin sa akin si Major Villanueva.
Pagkatapos ay sinabi niya ang mga salitang hindi ko inaasahang maririnig:
“Ma’am, hindi lang po ang pamilya Mendoza ang kailangan naming imbestigahan.”
PARTE2
Napahigpit ang hawak ko sa bag.
“Ano pong ibig ninyong sabihin?”
Hindi agad sumagot si Major Villanueva.
Binuksan niya ang listahan ng mga dokumentong dala ko—labindalawang mediation reports, apat na blotter entry, mga litrato ng nasirang gamit, medical certificate ni Lia dahil nagkaroon siya ng skin irritation, at ang transcript ng labingwalong recording.
“May mga pirma rito mula sa building administration,” sabi niya. “Pero ilang buwan nang paulit-ulit ang insidente. Bakit walang formal violation na ipinataw sa unit sa itaas?”
Hindi ko alam ang isasagot.
Bawat pagkakataong lumapit ako sa administration, lagi nilang sinasabing maliit na away lamang iyon ng magkapitbahay.
“Huwag na nating palakihin.”
“Magpasensiya na lang kayo.”
“Baka naman aksidente.”
Iyon ang paulit-ulit kong narinig.
Tiningnan ni Major Villanueva ang isang dokumento.
“May pangalan ba kayong maibibigay na maaaring makapagpatunay na hindi aksidente ang mga pagbubuhos?”
“Mayroon po.”
Binuksan ko ang group chat ng gusali.
May ilang kapitbahay na nagreklamo rin. Isang matandang babae sa ikalabing-apat na palapag ang minsang natalsikan ng pinaglinisan ng isda. Isang pamilya sa kabilang unit ang nawalan ng mga halaman dahil sa detergent water.
Ngunit walang gustong magsampa ng reklamo.
Kilala si Romy Mendoza bilang dating tauhan ng contractor ng gusali. Malakas ang loob niyang manakot dahil kaibigan niya ang ilang maintenance personnel.
May isa pa akong ipinakitang video.
Makikita roon ang tubig na bumubuhos mula sa eksaktong bahagi ng balkonahe ng mga Mendoza. Sa background, maririnig ang halakhak ni Marites.
Tahimik na pinanood iyon ni Major Villanueva.
Pagkatapos, pinatay niya ang screen.
“Linawin ko lang po, ma’am,” sabi niya. “Ang aming tanggapan ay hindi korte. Hindi namin hahatulan ang aplikante dahil lamang sa ginawa ng kaniyang mga magulang.”
Tumango ako.
“Iyon din po ang gusto ko.”
Bahagyang kumunot ang noo niya.
“Hindi po ako pumunta rito para ipagbayad sa anak ang kasalanan ng magulang niya,” pagpapatuloy ko. “Pumunta ako rito dahil ginagamit nila ang aplikasyon ng anak nila para manakot ng ibang tao. At dahil posibleng alam ng aplikante ang ginagawa nila.”
“May ebidensiya ba kayo roon?”
Kinuha ko ang cellphone ko.
May isa pang video na hindi ko isinama sa unang listahan.
Tatlong linggo bago mabuhusan si Lia, kinompronta ko si Marites sa hallway. Nakatayo sa likuran niya ang anak niyang si Enzo.
Malinaw sa recording ang sinabi ko:
“Enzo, alam mo bang ilang buwan nang binubuhusan ng nanay mo ang bahay namin?”
Hindi siya umalis.
Hindi rin niya pinigilan ang ina.
Sa halip, sinabi niya:
“Kung ayaw ninyong mabasa, isara ninyo ang balkonahe ninyo.”
Pagkatapos ay tumawa siya.
Kasunod niyon, maririnig si Marites:
“Ganiyan ang anak kong matalino. Hindi nagpapatalo sa mga reklamador.”
Muling nanahimik ang silid.
“May original copy po ba kayo nito?” tanong ni Major Villanueva.
“Opo.”
Inilipat ko ang file sa kanilang secure computer sa tulong ng staff.
Hindi niya ako pinangakuan ng kahit ano.
Sinabi lamang niyang ipapasa ang impormasyon sa tamang reviewing authority at maaaring kontakin ang mga taong sangkot.
“Hindi ko po masisiguro kung ano ang magiging epekto nito sa aplikasyon,” dagdag niya. “Pero mahalaga ang katapatan, disiplina at paggalang sa batas sa sinumang gustong pumasok sa serbisyo.”
Tumayo ako.
“Sapat na po sa akin na mabasa at marinig ninyo ang totoo.”
Habang palabas kami, hinawakan ni Lia ang kamay ko.
“Mama, tapos na po ba?”
“Tapos na ang dapat nating gawin,” sagot ko. “Ang resulta, hindi natin kontrolado.”
Tatlong araw na walang nangyari.
Tahimik ang unit sa itaas.
Walang tubig na bumuhos.
Wala ring sigaw ni Marites sa hallway.
Akala ko, baka walang pumansin sa reklamo ko.
Ngunit sa ikaapat na araw, kumatok sa pinto namin ang building manager na si Mr. Santos.
May kasama siyang dalawang miyembro ng condominium board at isang security officer.
“Ms. Andrea Reyes,” sabi niya, “kailangan po naming humingi ng kopya ng mga ebidensiya ninyo.”
Tinignan ko siyang mabuti.
“Noong mga nakaraang buwan, paulit-ulit ko na pong ibinigay sa inyo ang mga iyon.”
Namula ang mukha niya.
“May formal review na po ngayon. Lumabas na may ilang report na hindi na-forward sa board.”
“Ano ang ibig sabihin?”
Huminga siya nang malalim.
“May maintenance supervisor na malapit kay Mr. Mendoza. Ilang reklamo ang minarkahan bilang resolved kahit hindi naman.”
Hindi ako nagulat.
Matagal ko nang nararamdaman na may nagtatakip sa kanila.
Ibinigay ko ang duplicate copies.
Kinabukasan, naglabas ang condominium board ng temporary order laban sa mga Mendoza. Ipinagbawal sa kanilang magtapon ng anumang likido mula sa balkonahe, pinagmulta sila dahil sa sanitation at nuisance violations, at sinimulan ang formal disciplinary hearing.
Ang maintenance supervisor ay nasuspinde.
Doon nagsimula ang kaguluhan.
Bandang alas-sais ng gabi, malakas na kumatok si Marites sa pinto namin.
“Lumabas ka!” sigaw niya. “Alam kong ikaw ang may gawa nito!”
Hindi ko binuksan ang pinto.
Tinawagan ko ang security.
Sa CCTV monitor, nakita kong kasama niya si Romy at Enzo.
Namumula ang mukha ni Enzo.
“Dahil sa iyo, pinapabalik ako para sa additional interview!” sigaw niya sa pinto. “Sinira mo ang kinabukasan ko!”
Binuksan ko ang audio recorder sa cellphone.
Pagkatapos ay nagsalita ako mula sa loob.
“Hindi ko sinira ang kinabukasan mo.”
“Sinungaling ka!”
“Ang ginawa ko lang ay ibigay ang sinabi at ginawa ninyo.”
Tahimik sa labas.
“Naroon ka noong pinagbantaan ng nanay mo ang anak ko,” sabi ko. “Naroon ka noong tinawanan ninyo kami. Pinili mong kumampi dahil akala mong walang makakapanagot sa inyo.”
Sumigaw si Marites.
“Bata lang ang anak ko!”
“Dalawampung taong gulang na siya,” sagot ko. “At gustong pumasok sa isang institusyong nangangailangan ng disiplina.”
Dumating ang security.
Bago sila tuluyang maihatid pababa, biglang sumigaw si Romy:
“Hindi namin kasalanan kung mahina ka!”
Doon ako nagbukas ng pinto.
Nakatayo ang tatlo sa hallway.
Nasa likuran ko si Lia, ngunit pinanatili ko siyang malayo sa pinto.
Tiningnan ko si Romy.
“Hindi kahinaan ang paghingi ng tulong sa tamang paraan.”
Lumipat ang tingin ko kay Marites.
“At hindi kapangyarihan ang pananakit sa mga taong akala ninyo ay hindi lalaban.”
Pagkatapos ay tumingin ako kay Enzo.
“Ang uniporme ay hindi gantimpala sa pamilya. Pananagutan iyon.”
Hindi siya nakasagot.
Lumipas ang dalawang linggo.
Nagpatuloy ang imbestigasyon ng condominium board. Lumitaw na hindi lamang kami ang matagal nang ginugulo ng mga Mendoza.
Isang delivery rider ang minsang minura ni Romy dahil nagkamali ng parking slot.
Isang matandang residente ang tinakot ni Marites matapos magreklamo sa ingay.
May security guard ding nagbigay ng sinumpaang salaysay na ilang beses siyang pinagbantaang ipatatanggal sa trabaho.
Nang makita ng ibang residente na may formal na aksiyon na, unti-unti silang nagsalita.
Ang isang reklamong halos walang gustong pansinin ay naging pitong magkakahiwalay na testimonya.
Isang hapon, pinatawag ako sa barangay hall.
Naroon ang pamilya Mendoza.
Wala na ang dating tapang ni Marites. Tahimik siyang nakaupo habang hawak ang panyo. Si Romy ay nakayuko. Si Enzo naman ay tila ilang gabing hindi nakatulog.
Sinabi ng lupon na kailangan nilang bayaran ang nasirang gamit namin, ang pagpapalinis ng balkonahe, at ang medical expenses ni Lia.
Kailangan din nilang lumagda sa kasunduang hindi na sila lalapit, mananakot o manggugulo sa amin.
Bago matapos ang pagpupulong, nagsalita si Marites.
“Gusto kong humingi ng tawad.”
Napatingin ako sa kaniya.
Hindi ko alam kung tunay ang pagsisisi niya o takot lamang sa resulta.
“Hindi ko sinasadyang lumala nang ganito,” sabi niya.
“Hinding-hindi nagiging aksidente ang isang bagay na paulit-ulit na ginawa sa loob ng anim na buwan,” sagot ko.
Umiyak siya.
“Pasensiya na sa anak mo.”
Doon tumingin si Lia sa akin.
Kasama ko siya dahil hiningi ng social worker na marinig din kung may epekto sa kaniya ang nangyari.
Lumuhod ako sa tabi niya.
“May gusto ka bang sabihin?”
Mahigpit niyang hinawakan ang kamay ko.
Pagkatapos ay tumingin kay Marites.
“Hindi po ako masaya noong nabasa ako,” sabi niya. “Akala ko po may kasalanan kami.”
Napayuko si Marites.
“Wala kang kasalanan,” mahina niyang sagot.
Iyon ang unang pagkakataong narinig kong sabihin niya ang katotohanan.
Makalipas ang isang buwan, natanggap ng pamilya Mendoza ang pinal na desisyon mula sa condominium board.
Dahil sa paulit-ulit na paglabag, pananakot at pagtatangkang impluwensiyahan ang mga report, pinatawan sila ng mabigat na multa. Kinailangan din nilang ibenta ang unit dahil hindi na nila kayang bayaran ang mga penalty at legal expenses.
Hindi ko ipinagdiwang ang pag-alis nila.
Wala akong naramdamang tuwa habang inilalabas nila ang mga kahon sa elevator.
Tanging ginhawa.
Bago tuluyang umalis, lumapit sa akin si Enzo sa lobby.
Mag-isa siya.
“Hindi ako natanggap sa program,” sabi niya.
Hindi ako nagsalita.
“Hindi raw dahil lang sa ginawa ng mga magulang ko,” dagdag niya. “Dahil din sa naging sagot ko sa interview.”
“Ano ang tinanong nila?”
“Kung ano ang ginawa ko nang makita kong mali ang pamilya ko.”
“Anong isinagot mo?”
Napatawa siya nang mapait.
“Sinabi kong hindi ko responsibilidad ang ginagawa nila.”
Tumango ako.
“Marahil doon mo kailangang magsimulang magbago.”
“Masaya ka ba?”
“Hindi.”
Mukhang hindi niya inaasahan ang sagot ko.
“Hindi ko ginustong mawala ang pangarap mo,” sabi ko. “Gusto ko lang tumigil kayong gawing sandata ang pangarap na iyon para takutin ang ibang tao.”
Napatingin siya sa sahig.
“Pwede pa ba akong mag-apply ulit balang araw?”
“Hindi ko alam.”
“Sa tingin mo, karapat-dapat pa ako?”
“Hindi ko rin alam.”
Saglit akong tumigil.
“Pero kung gusto mong maging karapat-dapat, matuto kang manindigan kahit pamilya mo ang gumagawa ng mali.”
Hindi siya sumagot.
Umalis siya dala ang huling kahon nila.
Pagkalipas ng ilang araw, nilinis namin ni Lia ang balkonahe.
Pinalitan ko ang lupa ng mga halaman. Itinapon namin ang mga tuyong tangkay at nagtanim muli ng cherry tomatoes.
Habang inilalagay ni Lia ang maliit na punla sa paso, tinanong niya ako:
“Mama, ito po ba ang hustisya?”
“Alin?”
“Yung umalis sila?”
Umiling ako.
“Hindi palaging parusa ang hustisya.”
“Ano po pala?”
“Kapag sinabi mo ang totoo kahit natatakot ka. Kapag humingi ka ng tulong. Kapag may nakinig. At kapag ang gumawa ng mali ay hindi na kayang magkunwaring walang nangyari.”
Nag-isip siya sandali.
“Matapang na po ba tayo?”
Ngumiti ako.
“Matagal na tayong matapang. Ngayon lang natin natutunang gamitin iyon.”
Makalipas ang ilang linggo, namunga ang tanim naming kamatis.
Maliit, mapula at makintab.
Pinitas ni Lia ang una at inilagay sa palad ko.
“Para sa iyo, Mama.”
“Bakit sa akin?”
“Dahil hindi ka na po umiyak.”
Niyakap ko siya.
Hindi niya alam na umiyak pa rin ako nang maraming beses—sa banyo, sa gabi, habang tulog siya.
Ngunit hindi mahalaga kung umiyak ako.
Ang mahalaga, hindi na niya nakitang yumuyuko ako sa harap ng mali.
Dahil balang araw, haharap din ang anak ko sa mga taong mas malakas, mas maingay at mas makapangyarihan kaysa sa kaniya.
Hindi ko kayang protektahan siya habambuhay.
Pero kaya kong ituro sa kaniya na ang kabutihan ay hindi nangangahulugang pagpapakumbaba sa pang-aapi.
Na ang pagtitiis ay may hangganan.
Na ang respeto ay hindi hinihingi sa pamamagitan ng takot.
At na walang pangarap, koneksiyon o uniporme ang dapat gamitin upang takasan ang pananagutan.
Hindi natin kailangang gumanti para makamit ang hustisya. Minsan, sapat nang tipunin ang katotohanan, magsalita sa tamang oras, at tumangging manahimik habang may inaapakang inosente.