Bahagi 3: Ang Unang Gabi na Walang Tumatawag sa Akin
Noong gabing iyon, natulog ako sa maliit na kuwartong inupahan ko malapit sa Katipunan.
Makitid ang kama.
Maingay ang electric fan.
May tagas ang gripo sa banyo.
Sa labas, rinig ko ang tricycle, aso, at mga estudyanteng dumadaan habang nagtatawanan.
Pero sa unang pagkakataon matapos ang tatlong taon, nakahinga ako.
Walang tumatawag ng tubig.
Walang naghahampas ng tasa sa bedside table.
Walang sumisigaw na ang lugaw ay malamig.
Walang nagsasabing malas ako dahil anak na babae lang ang naibigay ko sa pamilya nila.
Humiga ako, nakatingin sa kisame.
Doon ko lang naramdaman kung gaano pala ako kapagod.
Hindi lang katawan.
Kaluluwa.
Tatlong taon akong nagising bago sumikat ang araw.
Tatlong taon kong kabisado ang tunog ng paghinga ni Mama Felisa.
Alam ko kung kailan totoong sumasakit ang ulo niya.
Alam ko kung kailan nagpapanggap siya para may tumakbo sa kuwarto.
Alam ko kung kailan niya sinasadyang ihulog ang baso, at kung kailan nanginginig talaga ang kamay niya.
Noong una, kinakaawaan ko siya.
Sinasabi ko sa sarili ko, may sakit siya kaya ganoon.
Matanda na siya.
Takot siya.
Galit siya sa katawan niyang hindi na sumusunod sa kanya.
Pero kalaunan, naintindihan ko ang mas masakit na totoo.
Ang sakit ay paliwanag.
Hindi lisensya.
Hindi porke nasasaktan ang isang tao, may karapatan na siyang sirain ang buhay ng iba.
Ilang beses niya akong pinahiya sa harap ng kapitbahay.
Minsan, inilabas niya ang wheelchair niya hanggang gate habang nasa banyo ako.
Paglabas ko, naroon na ang dalawang kapitbahay.
Umiiyak siya.
“Sarado ako rito buong araw. Hindi ako pinapakain.”
Nang ipakita ko ang plato niyang kalahati pa ang laman, ang sabi lang ng kapitbahay:
“Pagpasensyahan mo na. Matanda na.”
Matanda na.
May sakit.
Nanay siya.
Paulit-ulit na mga salitang ginawang kandado sa bibig ko.
Si Ramon naman, laging pareho ang sagot.
“Tiisin mo na lang.”
Kapag pinagsasabihan ako ni Mama dahil hindi ako nagkaanak ng lalaki:
“Tiisin mo na lang.”
Kapag umutang si Joel at hindi nagbayad:
“Tiisin mo na lang.”
Kapag iniwan ni Maricar ang anak niya sa amin ng ilang araw nang walang paalam:
“Tiisin mo na lang.”
Kapag gusto kong bumalik sa trabaho:
“Tiisin mo muna. Pamilya ito.”
Pero sa pamilya nila, hindi ako naging pamilya.
Ako ang taga-tiis.
Ako ang taga-salo.
Ako ang taong kailangan laging umintindi.
Anim na buwan bago ang araw ng handaan, pinadalhan ako ni Lia ng link ng graduate program sa UP.
“Ma,” sabi niya sa chat, “magaling ka sa caregiving. Pero ayokong maging kulungan mo ang pagiging magaling mo.”
Natawa ako noon.
“Ano naman ang gagawin ng matanda mong nanay sa UP?”
Sumagot siya:
“Mag-aaral. Magsisimula ulit.”
Hindi ako agad naniwala.
Apatnapu’t anim na ako.
Matagal na akong hindi nagsusulat ng essay.
Matagal na akong hindi pumapasok sa classroom.
Takot ako na matawa ang mga bata sa akin.
Pero gabi-gabi, matapos makatulog si Mama Felisa, binubuksan ko ang lumang laptop ni Lia.
Nagbabasa ako.
Nagsusulat.
Nagbubura.
Umiiyak.
Nagsusulat ulit.
Sa application essay ko, isinulat ko ang tungkol sa isang babaeng nag-alaga sa biyenan niya nang tatlong taon, hanggang matutunan niyang ang pag-aalaga ay hindi dapat nangangahulugang pagkawala ng sariling buhay.
Nang dumating ang email na pasado ako, umupo ako sa kusina.
Hindi ako sumigaw.
Hindi ako tumalon.
Umiyak lang ako nang tahimik habang kumukulo ang sinabawang gulay sa kalan.
Dahil iyon ang unang pintong bumukas para sa akin na hindi kailangan ng permiso ni Ramon.
Plano kong umalis nang maayos.
Plano kong maghanap ng caregiver para sa unang buwan.
Plano kong bayaran ang agency gamit ang natitira kong ipon.
Plano kong kausapin si Mama Felisa nang mahinahon.
“Mama, hindi ko kayo iiwan nang walang sasalo. Pero kailangan ko na ring mabuhay.”
Hindi niya ako hinayaang umalis nang may dignidad.
Kaya kinuha ko na lang ang dignidad ko nang walang paalam.
Bandang alas-nuwebe ng gabi, kumatok si Lia.
May dala siyang dalawang rice meal mula sa convenience store.
Pagbukas ko ng pinto, niyakap niya ako nang mahigpit.
Hindi niya tinanong kung okay ako.
Alam niyang hindi.
Ang sinabi niya lang:
“Sa wakas, Ma.”
Doon ako tuluyang umiyak.
Parang batang matagal nang gustong umuwi.
Hinaplos niya ang likod ko.
“Huwag ka nang babalik doon.”
Tumango ako.
“Hindi na.”
Pero hindi pa tapos ang lahat.
Tatlong araw matapos akong umalis, pinatawag ako sa barangay.
Ayon kay Ramon, kailangan daw pag-usapan ang “pagnanakaw ko ng pera ni Mama” at ang “pagpapabaya ko sa gamot niya.”
Akala nila, doon nila ako tuluyang ibabaon.
Hindi nila alam, may isang bagay sa kusina na mas matiyaga pa sa akin.
Tahimik lang iyon.
Pero nakita nito ang lahat.