Hindi agad nakapagsalita si Paolo. Sa loob ng ilang segundo, ang tanging maririnig sa apartment ay ang iyak ni Maia, ang paghinga ni Isabel, at ang papalapit na sirena mula sa labas ng building. Si Aling Corazon ang unang nakabawi.
—Ano ’yan? Ano na naman ang drama mo? Akala mo matatakot kami diyan?
Hindi sumagot si Isabel. Mahigpit niyang kinarga si Maia sa isang braso, habang ang kabilang kamay ay nakahawak sa sobre. Sa gilid ng pinto, namumutla si Paolo. Hindi na siya mukhang lalaking kanina lang ay handang agawin ang cellphone ng asawa. Ngayon, nakatitig siya sa logo ng Women and Children Protection Desk na para bang iyon ang mismong pinto ng kulungan.
—Isabel, pag-usapan natin ’to.
Napatingin sa kanya si Isabel. Tatlong taon niya itong hinintay. Isang maayos na pag-uusap. Isang paghingi ng tawad. Isang gabing uuwi si Paolo at sasabihing, pagod ka rin pala. Pero dumating lang ang salitang iyon nang may pulis nang paparating.
—Ngayon mo gustong makipag-usap?
Hindi nakasagot si Paolo. Bumukas ang pinto ng kapitbahay sa tapat. Si Aling Nena, ang matandang laging nagdidilig ng halaman sa hallway, nakasilip na. Sa likod niya, may dalawang batang babae na nakatingin din.
—Isabel, ayos ka lang ba?
Bago pa makasagot si Isabel, sumabat si Aling Corazon.
—Huwag kayong makialam! Away-pamilya ito!
—Hindi po ito simpleng away-pamilya.
Binuksan ni Isabel ang brown envelope. Isa-isa niyang inilabas ang laman. Mga photocopy ng resibo. Screenshots ng GCash transactions. Mga larawan ng pasa sa braso niya noong gabing hinablot siya ni Paolo dahil tumanggi siyang mangutang. Medical certificate mula sa barangay health center. At isang complaint form na may pirma niya. Nanlaki ang mata ni Paolo.
—Isabel…
—Akala mo hindi ko itutuloy?
Suminghap si Aling Corazon.
—Peke ’yan! Lahat ng ’yan gawa-gawa niya! Ang manugang ko ay sinungaling!
Lumapit si Junjun, nakasimangot, hawak pa rin ang kahon ng gatas ni Maia.
—Ate, sobra ka naman. Pamilya tayo. Dahil lang sa pera, ipapahiya mo kami?
Doon unang tumingin sa kanya nang diretso si Isabel.
—Pera?
Tumawa siya nang mahina, pero walang saya sa tunog.
—Junjun, ang gatas na iniinom mo ngayon, panghapunan sana ng anak ko.
Natigilan si Junjun. Tumingin siya sa hawak niyang kahon ng gatas, saka padaskol itong ibinaba sa mesa.
—Hindi ko alam.
—Hindi mo alam kasi wala kayong pakialam.
Tumahimik ang hallway. Sa labas, tumigil ang sirena. May mabibigat na yabag na umakyat sa hagdan. Biglang kumilos si Paolo. Sinara niya ang pinto nang kalahati, para hindi makita ng mga kapitbahay ang loob.
—Isabel, please. Isipin mo si Maia. Ayaw mong lumaki siyang may tatay na may record, di ba?
Napangiti si Isabel. Sa tatlong taon nilang pagsasama, ngayon lang niya narinig na ginamit ni Paolo ang pangalan ni Maia hindi para takutin siya, kundi para iligtas ang sarili.
—Akala mo ba hindi ko siya iniisip?
Lumapit siya nang kalahating hakbang.
—Siya ang iniisip ko tuwing hindi ako kumakain sa duty para may pambili siya ng gamot.
—Siya ang iniisip ko tuwing pinagsasabihan mo akong madamot habang ibinibigay mo lahat sa nanay mo.
—Siya ang iniisip ko noong sinabi mong hindi naman siya mamamatay kung ma-delay ang bakuna.
Namula ang mukha ni Paolo.
—Galit lang ako noon.
—Lagi kang galit kapag pera para sa amin ang pinag-uusapan.
Kumatok ang pulis sa pinto.
—Ma’am Isabel Reyes?
Napapitlag si Maia sa bisig ng ina.
—Huwag kang matakot, anak. Nandito si Mama.
Binuksan niya ang pinto. Dalawang pulis ang nakatayo sa labas, kasama ang isang babaeng naka-polo shirt na may ID ng city social welfare office.
—Ma’am, kayo po ba ang tumawag?
Bago makapagsalita si Isabel, umiyak bigla si Aling Corazon.
—Opo, kami po ang biktima dito! Ang manugang ko po, baliw! Iniwan niya ang bahay, gustong kunin ang apo ko, at ngayon pinapahiya kami!
Lumapit siya sa pulis, halos lumuhod.
—Sir, mabait ang anak ko. Provider siya. Buong sahod niya, ibinibigay niya sa pamilya!
Mabilis na tumingin ang social worker kay Isabel.
—Ma’am, may documents po kayo?
Tahimik na iniabot ni Isabel ang brown envelope. Habang binubuklat iyon ng social worker, si Paolo ay nakatayo sa gilid, pawis na ang noo kahit malakas ang electric fan.
—Sir, misunderstanding lang po ito. Mag-asawa po kami. Minsan emosyonal lang talaga ang asawa ko.
Narinig iyon ni Isabel. Emosyonal. Iyon ang tawag niya sa gutom. Sa pagod. Sa takot. Sa tatlong taong pagiging mag-isa kahit may asawa. Binasa ng social worker ang complaint form, pagkatapos ay ang medical certificate. Nagbago ang mukha nito.
—Ma’am Isabel, ito po bang incident report noong March 18 ay nangyari sa bahay na ito?
Tumango si Isabel.
—May witness po?
Bago pa siya makasagot, nagsalita si Aling Nena mula sa hallway.
—Ako.
Lahat napalingon. Tumuwid ang matandang kapitbahay, hawak pa ang maliit na tabo na ginagamit niya sa halaman.
—Narinig ko ’yon. Gabi ’yon. Umiiyak ang bata. Sumigaw si Isabel ng “bitawan mo ako.” Kinabukasan, nakita ko ang pasa sa braso niya.
Namuti ang labi ni Paolo.
—Aling Nena, huwag kayong makialam—
—Tumahimik ka. Tatlong taon kaming nakikinig sa iyak ng anak mo habang naglalaro ka sa sala.
Parang may sumabog na katahimikan sa hallway. Ang mga kapitbahay na dati’y nagbubulag-bulagan, isa-isang lumabas. May babaeng nagsabi:
—Lagi kong nakikita si Ma’am Isabel na naglalakad pauwi kahit madaling-araw.
May isa pang sumingit:
—Si Sir Paolo, madalas may bagong sapatos. Pero si bata, minsan walang baong gatas.
Napatingin si Paolo sa kanila, para bang ngayon lang niya naintindihan na ang mga dingding ng apartment ay hindi kailanman naging sapat para itago ang lahat. Biglang humagulgol si Aling Corazon.
—Pinagtutulungan ninyo kami! Dahil mahirap lang kami galing Cebu, inaapi ninyo kami!
Kumalma ang social worker.
—Ma’am, walang umaapi sa inyo. Pero may bata po dito. At may reklamo.
bahagi 3: Pagkatapos, tumingin siya kay Paolo.
—Sir, kailangan po kayong sumama sa amin para magbigay ng statement.
Nanlaki ang mata ni Paolo.
—Ngayon?
—Opo.
—Hindi pwede. May trabaho ako.
Napangiti nang mapait si Isabel. Iyon pa rin ang una niyang naisip. Trabaho niya. Pangalan niya. Record niya. Hindi si Maia. Hindi ang takot ng bata. Hindi ang tatlong taong paghihirap. Lumapit si Paolo kay Isabel, halos pabulong.
—Bawiin mo. Please. Ibibigay ko na sa’yo ang sahod ko. Hindi ko na ipapadala lahat kay Ma.
Tumawa si Aling Corazon sa likod niya, takot at galit ang mukha.
—Paolo! Anong sinasabi mo? Paano kami? Paano ang down payment ni Junjun?
Doon dahan-dahang lumingon si Paolo sa ina niya. Sa unang pagkakataon, nakita ni Isabel ang pagkalito sa mukha ng asawa niya. Hindi pa iyon pagsisisi. Hindi pa iyon tapang. Takot lang iyon. Takot na mawalan ng lahat. Lumapit ang pulis.
—Sir, sumama na po kayo.
Hinawakan ni Paolo ang cellphone sa bulsa. Mabilis siyang nag-type. Napansin iyon ni Isabel. Ilang segundo lang, tumunog ang phone niya. Isang bank notification. Tumigil ang hininga niya. Binuksan niya ang mensahe. Transfer received: 75,000 pesos. Sender: Paolo Reyes. Tumingin siya kay Paolo. Basang-basa na ng pawis ang mukha nito.
—Ayan. Ipinadala ko na. Okay na tayo, di ba? Sabihin mo sa kanila mali lang ang intindi mo.
Hindi pa nakakagalaw si Isabel nang sumigaw si Aling Corazon.
—Paolo! Bakit mo ipinadala sa kanya? Pera natin ’yan!
Biglang tumunog ang cellphone ni Junjun. Sinagot niya ito sa speaker dahil nanginginig ang kamay niya. Boses ng isang lalaki ang narinig sa kabilang linya.
—Junjun, nasaan na ang 50,000? Kapag hindi mo nailabas ngayon, sasabihin ko sa kanila kung kaninong pangalan talaga ang jeepney loan.
Nanigas si Paolo. Napatingin si Isabel kay Junjun. Ang social worker ay dahan-dahang itinaas ang tingin mula sa folder.
—Anong loan?
Hindi nakasagot si Junjun. Si Aling Corazon naman ay biglang nanahimik. At sa katahimikang iyon, unti-unting naintindihan ni Isabel. Hindi lang pala simpleng down payment ang hinihingi nila. May utang. May pangalan. At posibleng may ginamit silang dokumento na hindi dapat ginamit. Hinawakan ng pulis ang balikat ni Paolo.
—Sir, kailangan na po talaga nating mag-usap sa presinto.
Pero bago siya mahila palabas, biglang lumuhod si Paolo sa harap ni Isabel. Sa harap ng pulis. Sa harap ng nanay niya. Sa harap ng mga kapitbahay.
—Isabel, huwag ngayon. Kapag binuksan nila ang loan na ’yan, pati pangalan mo madadamay.
Nanlamig ang buong katawan ni Isabel. Dahan-dahan niyang ibinaba ang tingin sa anak na yakap-yakap siya. Tapos, tumunog muli ang phone niya. Isang email notification mula sa bangko. Subject: notice of overdue vehicle loan under your name. Hindi pa niya nabubuksan ang email, pero nakita na niya ang unang linya sa preview. Dear Mrs. Isabel Reyes, your account is now subject to legal collection… Napatingin siya kay Paolo. Tahimik na ngayon si Aling Corazon. Nakasubsob ang mukha ni Junjun. At sa unang pagkakataon, ang lalaking laging nagsasabing wala siyang pera para sa anak niya ay nanginginig habang hawak ng pulis ang braso niya. Binuksan ni Isabel ang email. Sa attachment, may pirma. Pirma niya. Pero hindi siya ang pumirma noon.