Pagkababa ko ng tawag, ilang segundo akong nakaupo nang hindi gumagalaw. Nasa harap ko pa rin ang kape, pero malamig na ito. Sa salamin ng coffee shop, nakita ko ang sarili ko. Maputla ang mukha. Mahigpit ang pagkakahawak sa cellphone. Pero hindi ako umiiyak. Hindi na. Pitong taon akong umiyak nang palihim para sa pamilyang iyon. Sa CR ng fast-food kung saan ako nagtrabaho. Sa jeep pauwi kapag kulang ang pamasahe ko. Sa kuwarto kong amoy lumang kahoy at detergent, habang binibilang ang natitirang pera bago sumahod. Ngayon, wala na akong luha para sa kanila. Tumayo ako, kinuha ang brown envelope sa bag, at diretso akong pumunta sa presinto. Pagdating ko roon, una kong nakita si Rafael. Nakaupo siya sa tabi ng mesa, nakayuko, nanginginig ang mga kamay. Sa tabi niya, si Clarisse. Wala na ang dating yabang sa mukha niya, pero suot pa rin niya ang wedding bracelet niya. Kumakapit siya sa braso ni Rafael, parang siya ang biktima sa lahat ng nangyari. Si Mama naman ay nakaupo sa isang sulok, hawak ang rosaryo, paulit-ulit na bumubulong ng dasal. Nang makita niya ako, agad siyang tumayo.
—Amara!
Tumakbo siya papunta sa akin, pero hindi para yakapin ako. Hinawakan niya ako sa braso nang mahigpit.
—Anak, sabihin mo sa pulis na hindi sinasadya ng kuya mo. Sabihin mo ikaw ang nagpagamit ng pangalan mo. Sabihin mo pamilya lang naman tayo.
Napatingin ako sa kamay niyang nakahawak sa akin. Ganoon din ang kamay na dati kong hawakan kapag sinusundo ko siya sa ospital. Ganoon din ang kamay na tumanggap ng bawat perang ipinadala ko buwan-buwan. Ngayon, ang kamay na iyon ay humihila sa akin pababa. Dahan-dahan kong inalis ang pagkakahawak niya.
—Ma, bago ako magsalita, gusto kong marinig kung ano ang sinabi ni Kuya.
Biglang namutla si Mama. Mula sa kabilang mesa, tumayo si Rafael.
—Amara, huwag mong palakihin ito.
Mahina ang boses niya, pero may diin.
—Hindi naman kita gustong idamay. Pero noong tinanong ako ng officer kung bakit nasa loan documents ang pangalan mo, nagulat ako. Hindi ko alam ang isasagot ko.
—Hindi mo alam?
Lumingon siya sa pulis, pagkatapos ay bumalik sa akin ang tingin.
—Sinabi ko lang ang totoo. Ikaw ang mas marunong sa mga bank papers. Ikaw ang nag-aasikaso ng finances sa bahay. Kaya baka… baka ikaw ang naglakad noon.
Napangiti ako. Baka. Isang salitang napakagaan, pero puwedeng sumira ng buong buhay ko. Lumapit si Clarisse, nanginginig ang labi pero matalim pa rin ang tingin.
—Amara, kung hindi mo pinakialaman ang card, hindi kami mapapahiya sa showroom.
—Pinahiya mo kami sa harap ng sales agent, sa harap ng manager, sa harap ng ibang customer!
Tinitigan ko siya.
—Pinahiya ko kayo?
Tumango siya, may luha na sa mata.
—Unang araw pa lang namin bilang mag-asawa, ganito agad ang ginawa mo. Hindi ka ba naaawa sa kuya mo?
Sa pagkakataong iyon, may kung anong naputol sa loob ko.
—Awa?
Lumapit ako sa kanya nang isang hakbang.
—Naawa ba kayo sa akin kagabi, noong pinalayas ninyo ako sa bahay na binayaran ko?
—Naawa ba kayo noong sinabi mong basura ang gamit ko?
—Naawa ba kayo noong ginamit ninyo ang perang pinaghirapan ko para bumili ng kotse, habang ako ang pinalalabas ninyong palamunin?
Nag-iba ang mukha ni Clarisse. Hindi dahil nakonsensya siya. Kundi dahil narinig iyon ng pulis. Umubo ang lalaking officer na tumawag sa akin kanina.
—Miss Villanueva, dala ninyo ba ang documents na binanggit ninyo sa bangko?
Tahimik kong iniabot ang brown envelope. Nakita kong nanlaki ang mata ni Rafael.
—Amara…
Hindi ko siya tiningnan. Binuksan ng officer ang envelope. Isa-isa niyang inilabas ang mga papel. Bank transfer records. Resibo ng down payment sa bahay. Mga screenshot ng messages ni Mama. Larawan ng lumang ID ko na ginamit sa loan application. At ang pinakamahalaga sa lahat—isang kopya ng loan form na may pirma ko raw. Inilagay ng officer ang papel sa mesa.
—Miss Villanueva, ito ba ang pirma ninyo?
Tiningnan ko. Halos matawa ako. Ginaya nila ang pirma ko. Pero halatang minadali. Masyadong bilog ang A. Masyadong mahaba ang guhit sa dulo.
—Hindi po.
Tumango ang officer.
—May dala po ba kayong valid signature sample?
Binuksan ko ang folder sa loob ng bag ko at inilabas ang passport, employment contract, at bank forms ko.
—Meron po.
Tahimik ang buong silid habang pinagkukumpara ng officer ang mga pirma. Si Mama ay biglang nagsimulang umiyak.
—Sir, pamilya lang po ito. Nagkamali lang ang anak ko. Huwag na po sanang umabot sa kaso.
Tumingin ang officer sa kanya.
—Aling Rosa, ang paggamit ng personal information ng ibang tao para sa loan ay hindi simpleng away-pamilya.
Nang marinig iyon, napaupo si Mama. Si Rafael naman ay biglang tumayo.
—Hindi ako ang may kasalanan!
Lahat kami napalingon sa kanya. Namumula ang mukha niya. Nanginginig ang boses, pero ngayon hindi na dahil sa takot. Dahil sa galit.
—Hindi ko gagawin iyon kung hindi ako pinilit!
Dahan-dahan akong napalingon.
—Pinilit nino?
Sandali siyang natigilan. Tumingin siya kay Mama. Tumingin kay Clarisse. Pagkatapos, itinuro niya ako.
—Si Amara.
Kumalat ang lamig sa dibdib ko. Ngumiti si Clarisse na parang nakahinga siya nang maluwag. Si Mama naman ay agad na sumingit.
—Anak, sabihin mo na lang na nagkamali ka. Tutulungan ka namin. Hindi ka namin pababayaan.
Hindi nila ako pababayaan? Sila mismo ang nagtutulak sa akin sa bangin. Kinuha ng officer ang cellphone ni Rafael mula sa mesa.
—Mr. Villanueva, kanina pa namin hawak ang phone ninyo dahil bahagi ito ng initial verification.
Biglang nagbago ang mukha ni Rafael.
—Hindi ninyo puwedeng buksan iyan!
Hindi siya pinansin ng officer.
—May message thread dito sa pagitan ninyo at ng asawa ninyo. May binanggit kayong ‘pirma ni Amara’ at ‘gayahin na lang bago mag-expire ang approval.’
Namuti ang labi ni Clarisse.
—Hindi… hindi iyan ibig sabihin noon.
Tumunog ang cellphone ko. Isang bagong message mula sa hindi kilalang numero. Binuksan ko. Larawan iyon. Larawan ng kuwarto ko. Nakabukas ang cabinet. Nakakalat ang mga damit ko sa sahig. At sa gitna ng kama, may apoy na nagsisimulang lamunin ang mga papel at lumang litrato ko. Kasunod noon, may isa pang message.
—kung hindi mo babawiin ang reklamo, hindi lang gamit mo ang susunugin namin.
Pag-angat ko ng tingin, nakita kong nakatitig sa akin si Mama. At sa unang pagkakataon, hindi na siya umiiyak. Nakangiti siya.
bahagi 3: nang makita kong nasusunog ang kuwarto ko, doon ko nalaman kung hanggang saan kayang magsinungaling ng isang ina
Hindi ko na maalala kung paano ako nakahinga sa sandaling iyon. Ang larawan sa cellphone ko ay nakatitig pabalik sa akin na parang isang bangungot na ayaw matapos. Kuwarto ko. Cabinet ko. Mga damit kong nakakalat sa sahig. At sa gitna ng kama, ang apoy na unti-unting kumakain sa mga papel, lumang litrato, at kahon ng alaala na halos buong buhay kong iningatan. Hindi iyon malaking apoy. Hindi pa. Pero sapat na para patigasin ang dugo ko. Sapat na para maramdaman kong may parte ng pagkatao kong pinupunit sa harap ko. Muli kong binasa ang mensahe.
—kung hindi mo babawiin ang reklamo, hindi lang gamit mo ang susunugin namin.
Ang mga daliri ko ay nanlamig. Dahan-dahan akong nag-angat ng tingin. Si Mama ay nakaupo pa rin sa sulok. Hawak pa rin niya ang rosaryo. Pero wala na ang nanginginig niyang pag-iyak kanina. Nakatitig siya sa akin. At ang labi niya ay bahagyang nakangiti. Hindi iyong ngiting may lambing. Hindi rin ngiting may pagsisisi. Iyon ang ngiti ng taong sigurado siyang hawak niya ang leeg mo.
—Ma.
Mahina ang boses ko. Hindi siya sumagot. Tumingin lang siya sa akin na para bang sinasabi niyang tingnan natin kung gaano ka katapang ngayon. Tumayo ako nang biglaan.
—Officer, kailangan kong umuwi. May nagsusunog ng gamit ko sa bahay.
Agad na lumapit ang officer at kinuha ang cellphone ko. Nang makita niya ang larawan at mensahe, nag-iba ang mukha niya.
—Kanino galing ang number na ito?
—Hindi ko kilala.
—May tao ba sa bahay ninyo ngayon?
Hindi pa ako nakakasagot, sumabat na si Mama.
—Wala. Baka naman nag-o-overreact lang siya. Baka lumang picture lang iyan.
Napatingin sa kanya ang officer.
—Misis, paano ninyo nasabing lumang picture kung hindi ninyo pa nakikita nang maayos?
Natigilan si Mama. Isang segundo lang. Pero sapat na iyon. Tumingin si Rafael kay Mama, pagkatapos kay Clarisse. Biglang nawala ang kulay sa mukha niya.
—Ma… ano’ng ginawa ninyo?
Hindi sumagot si Mama. Si Clarisse naman ay biglang tumalikod, kunwari ay pinupunasan ang luha sa pisngi. Pero nakita ko ang kamay niya. Nanginginig. Hindi dahil sa takot para sa akin. Kundi dahil baka mahuli sila.
—Officer, may security camera sa tapat ng bahay namin. Sa sari-sari store ni Mang Dario. Nakaharap iyon mismo sa gate.
Lumakas ang iyak ni Mama.
—Amara, anak, bakit mo kami ginaganito?
Ako pa talaga? Ako pa ang gumagawa nito sa kanila? Gusto kong sumigaw. Gusto kong itanong kung noong pinalayas nila ako, ako ba ang malupit? Noong ginamit ang pangalan ko sa utang, ako ba ang traydor? Noong sinunog nila ang kuwarto ko, ako pa rin ba ang walang puso? Pero hindi ako sumigaw. Dahil sa wakas, natutunan ko na. Ang taong sanay magpakaawa ay lalong nagmumukhang biktima kapag ikaw ang nagtaas ng boses. Kaya tumingin lang ako kay Mama at sinabi:
—Hindi ako ang nagsimula nito.
Dumating kami sa bahay makalipas ang halos dalawampung minuto. Kasama namin ang dalawang pulis. Pagbaba ko pa lang ng sasakyan, naamoy ko na ang usok. Hindi makapal. Hindi parang malaking sunog. Pero may amoy ng nasunog na tela, papel, at plastik. May mga kapitbahay sa labas. Si Mang Dario mula sa sari-sari store ay nakatayo sa tapat ng gate, naka-sando, hawak ang cellphone. Si Aling Perla, na mahilig makialam sa buhay ng lahat, ay nakatakip ang bibig habang nakatingin sa bahay namin.
—Diyos ko, Amara. Akala namin may naiwang kalan. Pero sa kuwarto mo galing ang usok.
Pakiramdam ko, may mabigat na bato sa dibdib ko. Pumasok ako sa bahay. At sa unang hakbang pa lang, nakita ko na ang totoo. Hindi aksidente iyon. Ang kusina ay maayos. Ang sala ay maayos. Ang dining table, kung saan kagabi pinakain si Clarisse ng pancit na ininit ni Mama, ay malinis pa rin. Walang bakas ng sunog kahit saan. Maliban sa kuwarto ko. Nang buksan ng officer ang pinto, kumalat ang natitirang usok. Napahawak ako sa gilid ng pader. Ang kama ko ay may malaking itim na marka sa gitna. Nasunog ang bedsheet. Nasunog ang kahon ng mga lumang litrato. Nasunog ang ilang damit na hindi ko naisama kaninang umaga. Pero ang pinakamasakit… ang maliit na wooden box na bigay ni Papa bago siya namatay ay wasak na. Nandoon dati ang huling sulat niya sa akin. Ang lumang relo niya. At ang graduation ribbon ko. Wala na. Uling na lang. Tumigil ako sa paghinga. Hindi ko namalayan na may luhang tumulo sa pisngi ko hanggang sa maramdaman ko ang init nito. Hindi ako umiyak noong pinalayas nila ako. Hindi ako umiyak noong itinuro ako ni Rafael. Pero sa harap ng abo ng mga huling alaala ko kay Papa, bumigay ang tuhod ko.
—Amara…
Mahinang tawag ni Rafael mula sa likod. Huwag. Huwag ngayon. Huwag niyang gamitin ang boses ng kapatid ngayon. Tumayo ako at hinarap siya.
—Alam mo ba?
Hindi siya makasagot.
—Alam mo ba na susunugin nila ito?
—Hindi. Hindi ko alam. Sumpa man.
Pero hindi ko na alam kung paano maniniwala sa taong ilang oras lang ang nakalipas ay handang ipahamak ako para iligtas ang sarili niya. Lumapit ang isang pulis sa bintana.
—May bakas ng accelerant dito. Parang binuhusan ng alcohol o kerosene bago sindihan.
Nabulong ang mga kapitbahay sa labas. Si Mama, na sinundan kami hanggang bahay, biglang napahawak sa dibdib.
—Hindi ko alam iyan! Wala akong kinalaman diyan!
Hindi pa siya tinatanong. Pero nauuna na siyang maglinis ng sarili. Lumapit si Mang Dario sa gate.
—Officer, may kuha po ang camera ko.
Napalingon kaming lahat. Si Mama ay biglang nanigas. Si Clarisse, na kanina pa tahimik, halos mapasandal sa pader.
—Anong camera?
—Yung CCTV sa tindahan ko. Kaninang tanghali, may nakita akong pumasok sa bahay. Akala ko kapamilya lang, kaya hindi ko pinansin.
Tumingin sa kanya ang officer.
—Puwede po ba naming makita?
Tumango si Mang Dario. Dinala niya kami sa maliit niyang sari-sari store. Sa loob, may lumang monitor sa ibabaw ng estante ng instant noodles at de lata. Pinindot niya ang ilang buttons. Lumabas ang footage. Una, nakita ang gate ng bahay namin. Maliwanag ang araw. Tahimik ang kalye. Pagkatapos, may tricycle na huminto sa tapat ng gate. Bumaba ang isang babae. Nakasuot siya ng cap, face mask, at malaking jacket kahit mainit. Pero kahit takpan niya ang mukha niya, kilala ko ang paraan ng paglakad niya. Maiksi ang hakbang. Mabilis ang kilos. Laging nakataas ang baba na para bang pag-aari niya ang daan. Si Clarisse. Nakarinig ako ng mahinang singhap mula sa mga kapitbahay.
—Hindi ako iyan. Maraming babae ang ganyan ang katawan!
Walang sumagot. Sa footage, binuksan ng babae ang gate gamit ang susi. Susi. Hindi puwersahan. Hindi nanloob. May susi siya. Tumingin ang officer kay Mama.
—Kanino galing ang susi?
Namumutla si Mama.
—Baka… baka kay Rafael.
—Hindi. Nasa akin ang susi ko.
Dahan-dahan akong napalingon kay Mama. Noong nakaraang linggo, sinabi niya sa akin na kailangan niya raw humiram ng duplicate key dahil minsan daw nakakalimutan niya ang susi niya sa palengke. Ibinigay ko. Dahil nanay ko siya. Dahil sa kabila ng lahat, may bahagi pa rin sa akin noon na umaasang nanay ko pa rin siya. Tumawa ako nang mahina. Napakasakit pala ng tunog ng sariling tawa kapag ubos na ang tiwala mo. Nagpatuloy ang footage. Pumasok si Clarisse sa bahay. Pagkalipas ng limang minuto, lumabas siya ulit. May hawak siyang maliit na plastic bottle. Tumingin siya sa paligid. Pagkatapos, sumakay sa parehong tricycle at umalis. Wala pang sampung minuto, nagsimulang lumabas ang manipis na usok mula sa bintana ng kuwarto ko. Hindi na nagsalita si Clarisse. Nanginginig na ang buong katawan niya. Ang officer ay tumalikod sa kanya.