Ang pangalan ko ay Ardi. Ako lang ang nag-iisang lalaki sa tatlong magkakapatid. May dalawa akong ate—sina Maya at Rina—pareho na silang may sariling pamilya at nakatira sa kalapit na baryo. Samantalang ako, sa lungsod nagtatrabaho at doon na rin naninirahan kasama ang asawa ko na si Sari.
Si Sari ay lumaki sa lungsod—mahinhin, maalaga, at higit sa lahat, napakatiisin. Hindi siya sanay sa hirap ng buhay sa probinsya, pero kailanman ay hindi ko siya narinig na nagreklamo. Kahit pa madalas naming puntahan ang nanay ko sa baryo dahil may sakit ito, lagi siyang sumasama, kahit alam kong napapagod siya.
Sa pagkakataong ito, may mahalagang okasyon sa pamilya—ang anibersaryo ng pagkamatay ng tatay ko. Kaya kahit mabigat sa pakiramdam, pinakiusapan ko si Sari na manatili na lang sa lungsod at magpahinga. Walong buwan na siyang buntis. Mabigat na ang tiyan niya, hirap na siyang maglakad, at madalas sumakit ang likod at mamaga ang mga paa.
Pero ngumiti lang siya sa akin at marahang umiling.
“Pamilya mo ‘yon, Ardi. Hindi puwedeng wala ako. Kahit papaano, bahagi na rin ako ng pamilya niyo,” sabi niya.
Hindi ko na siya napigilan.
Pagdating namin sa baryo, halatang pagod si Sari sa biyahe. Pero sa halip na magpahinga, agad siyang nagbihis at pumasok sa kusina para tumulong. Maraming bisita ang darating, kaya kaliwa’t kanan ang paghahanda.
Nandoon din ang dalawang ate ko—kasama ang kani-kanilang pamilya. Akala ko tutulungan nila si nanay, pero kabaligtaran ang nangyari.
Saglit lang silang naghiwa ng gulay, nagbalat ng bawang, at pagkatapos ay umakyat na sa sala. Doon sila naupo, nagkuwentuhan, tumawa, at kumain ng meryenda na parang walang mabigat na gawain sa kusina.
Sa huli, si nanay at si Sari ang naiwan sa kusina.
Pero si nanay, dahil sa katandaan at sakit, hindi na rin makagalaw nang matagal. Kaya si Sari ang halos gumawa ng lahat—nagluto, nag-ayos, at nag-asikaso ng pagkain ng mga bisita.
Habang ako, pinilit sumama sa mga lalaki sa labas.
Nang sinubukan kong tumulong sa kusina, pinigilan ako ng panganay kong ate.
“Hoy, lalaki ka. Hindi ka dapat nasa kusina. Hayaan mo na si Sari, mabuti nga ‘yan para gumalaw-galaw. Para madali siyang manganak,” sabi niya habang tumatawa.
Hindi ako agad nakasagot.
Pinilit nila akong sumama sa inuman. Hindi ako sanay tumanggi lalo na sa harap ng mga kamag-anak.
Unti-unti, lumalim ang gabi. Dumating ang mga bisita, kumain, nagkuwentuhan, at isa-isa ring umalis.
Hindi ko na namalayang nakatulog ako sa sobrang pagod at konting kalasingan.
At doon nagsimula ang gabing hindi ko malilimutan…
KABANATA 2: Ang Masakit na Katotohanan
Nagising ako bandang alas-dose ng hatinggabi dahil sa sobrang uhaw. Pagpunta ko sa kusina, nanlumo ako sa aking nakita. Patay na ang lahat ng ilaw sa sala, pero sa kusina ay bukas pa ang isang bumbilya.
Doon, nakita ko si Sari. Nakatayo siya sa harap ng lababo, nakayuko, at dahan-dahang nagkukuskos ng huling tumpok ng mga malalaking kawa at bundok ng mga plato. Ang kanyang daster ay basang-basa na ng pawis at tilamsik ng tubig. Ang kanyang mga paa ay kitang-kita kong namamaga, at paminsan-minsan ay humahawak siya sa kanyang balakang at napapapikit sa sakit.
“Sari? Bakit ikaw pa ang gumagawa niyan?” gulat kong tanong. “Nasaan sina Ate Maya at Rina?”
Lumingon siya sa akin, pilit ang ngiti sa pagod na mukha. “Tapos na sila kumain, Ardi. Sabi nila, masama raw sa buntis ang matulog agad kaya pinatapos na nila sa akin ito. Ayaw ko na rin silang abalahin, baka napagod din sila.”
Doon kumulo ang dugo ko. Alam kong hindi sila napagod; narinig ko silang nagtatawanan sa taas habang nagpapa-massage pa sa kanilang mga asawa. Hinawakan ko ang kamay ni Sari—malamig ito at kulubot na dahil sa babad sa tubig at sabon.
“Tama na ‘yan. Matulog ka na,” sabi ko sa kanya nang may diin. Ako na ang tumapos sa lahat, habang ang bawat pagkiskis ko sa plato ay puno ng galit para sa sarili ko at sa pamilya ko.
KABANATA 3: Ang Pagsabog sa Almusal
Kinabukasan, maagang nagising ang lahat. Masiglang bumaba sina Ate Maya at Rina, handang mag-utos muli para sa almusal.
“Ardi, gisingin mo na si Sari. Sabihin mo magluto na ng sinangag at pritong isda. Gutom na ang mga bata,” utos ni Ate Maya habang nakaupo sa hapag at naghihintay.
Hindi ako kumibo. Tumayo ako at dahan-dahang inilabas ang mga maleta namin mula sa kwarto. Isinakay ko ang mga ito sa tricycle na kanina ko pa ipinatawag.
“Anong ginagawa mo, Ardi? Saan kayo pupunta? May feeding program pa tayo sa barangay mamaya, kailangan natin si Sari para mag-asikaso,” sabi naman ni Ate Rina.
Humarap ako sa kanila, diretsong nakatingin sa kanilang mga mata. “Walang magluluto ngayon. At walang mag-aasikaso sa inyo.”
Inilabas ko ang isang sobre at inilapag sa mesa. “Iyan ang pera para sa huling hiling ni Nanay. Gamitin niyo ‘yan pambayad sa katulong o kayo ang kumilos. Dahil simula ngayon, hindi na ninyo makikita si Sari dito.”
ANG WAKAS: Ang Pagpili sa Sariling Pamilya
“Ano bang problema mo? Pinapagod mo lang ang sarili mo, Ardi!” sigaw ni Ate Maya.
“Ang problema, nakalimutan niyo na tao ang asawa ko at hindi alipin,” sagot ko nang may katatagan. “Walong buwang buntis ang asawa ko, pero hinayaan niyo siyang maghugas ng bundok na pinggan hanggang madaling araw habang kayo ay nagpapakasasa sa taas. Kung hindi niyo kayang irespeto ang asawa ko bilang kapamilya, hindi niyo rin deserve ang presensya ko bilang kapatid.”
Lumabas si Sari, dahan-dahang naglalakad, bakas pa rin ang hapis sa mukha. Inakay ko siya nang dahan-dahan.
“Ardi, baka magalit si Nanay…” bulong niya.
“Si Nanay, maiintindihan niya ako. Pero ang mga kapatid ko? Kailangan nilang matuto,” sabi ko. Bago kami umalis, hinarap ko muli ang mga ate ko. “Huwag na huwag kayong tatawag sa akin para humingi ng pabor o pera hangga’t hindi kayo marunong humingi ng tawad kay Sari. Mahiya naman kayo sa mga anak niyo na nakakakita ng ugali niyo.”
Umalis kaming hindi lumilingon. Simula nang araw na iyon, pinutol ko ang lahat ng ugnayan sa kanila hangga’t hindi sila nagbabago. Pinatunayan ko kay Sari na kahit ako ang bunsong lalaki, ako ang haligi ng aming maliit na pamilya na handang tumindig para sa kanya.
Minsan, kailangang huminto ang lahat para marealize nila ang halaga ng taong palagi lang nandoon at hindi nagrereklamo.