Nakatayo ako sa gilid ng burol, hawak ang basag na camera ni Papa sa isang kamay at ang pulang velvet box sa kabila. Hindi gumalaw si Miguel. Hindi rin gumalaw si Isabel. Parang sabay silang nawalan ng hininga. Ang hangin sa tuktok ng Mayon ay malamig, pero mas malamig ang tingin ko sa kanila.
—Clara…
Unang nagsalita si Miguel. May kakaiba sa boses niya. Hindi na iyon ang malamig, mayabang, kampanteng tinig na ginamit niya kagabi nang sabihin niyang wala akong lakas ng loob. Ngayon, may takot na. Sinara ko ang velvet box. Dahan-dahan.
—Kanino ito?
Lumapit siya ng isang hakbang.
—Makinig ka muna—
—Kanino ito, Miguel?
Hindi siya agad sumagot. Si Isabel, na kanina pa umiiyak na parang siya ang biktima, biglang humawak sa braso ni Miguel. Nanginginig ang labi niya.
—Clara, huwag mong intindihin iyan. Hindi iyan ang iniisip mo.
Napatawa ako.
—Talaga? Kasi malinaw ang sulat.
Tinaas ko ang maliit na card.
—“Isabel, hintayin mo akong subukin siya sa huling pagkakataon.”
May dalawang turistang napahinto sa likod namin. Lumapit sila nang kaunti, halatang nakikiramdam. Namula ang mukha ni Miguel.
—Clara, ibaba mo ang boses mo.
Doon ako tuluyang natawa. Kahit may luha na sa gilid ng mata ko, tumawa pa rin ako. Kasi hanggang sa sandaling iyon, ang inaalala niya pa rin ay kahihiyan niya. Hindi ang sakit ko. Hindi ang pitong taon. Hindi ang kasal na dalawampu’t tatlong araw na lang. Hindi ang camera ni Papa na gumugulong pa rin sa mga bato, basag na basag tulad ng tiwala ko.
—Kaya pala gusto mong mag-road trip bago ang kasal. Hindi pala ito pre-honeymoon. Final exam pala.
Nanigas ang panga niya.
—Hindi ganoon.
—Hindi? Gaano katagal na?
Umiling si Isabel habang umiiyak.
—Wala kaming ginawa, Clara. Mahal ka ni Miguel. Ako lang ang nagkamali. Nadala lang ako kasi lagi siyang mabait sa akin—
—Tumigil ka.
Naputol ang pag-iyak niya. Hindi siya sanay. Sa loob ng maraming taon, ako ang laging nag-aabot ng tissue sa kanya. Ako ang laging nagsasabing, “Okay lang.” Ako ang laging unang yumayakap kapag umiiyak siya. Pero ngayon, kahit isang patak ng luha niya, wala na akong pakialam. Tumingin ako kay Miguel.
—Gaano katagal?
Mahigpit niyang pinisil ang pagitan ng kilay niya.
—Hindi ito ang tamang lugar.
—Kung kaya mo akong ipahiya sa harap ng ibang tao kanina, kaya mo ring sumagot dito.
Kumuyom ang kamao niya.
—Clara, huwag kang magbago ng ugali dahil lang nasaktan ka.
Napakurap ako. Hindi ako makapaniwala.
—Dahil lang?
Lumapit ako sa kanya ng isang hakbang.
—Pinatulog mo ako sa bodega habang siya ang nasa kuwarto natin. Pinaako mo sa akin ang bag ninyong dalawa. Pinagbintangan mo akong nagnakaw. Hinayaan mong hawakan niya ang diwa ng tatay ko. At ngayon nalaman kong may singsing kang para sa kanya.
Itinaas ko ang kamay kong may suot na engagement ring.
—Kaya sabihin mo sa akin, Miguel. Alin dito ang “dahil lang”?
Sandaling natahimik ang lahat. Pagkatapos, parang naubos ang pasensiya niya. Hinablot niya ang pulso ko.
—Sumama ka sa akin. Mag-uusap tayo sa baba.
Napasinghap ang turistang babae sa likod namin. Pero hindi ako umatras. Hindi na. Tumingin ako sa kamay niyang nakahawak sa akin.
—Bitawan mo ako.
—Clara.
—Bitawan mo ako.
Mas humigpit ang hawak niya.
—Stop making a scene.
Noon ko inilabas ang cellphone mula sa bulsa ko. Naka-on pa rin ang recording. Tatlong oras at labingwalong minuto. Mula kagabi. Mula sa bodega. Mula sa tawa nila. Mula sa boses ni Miguel na nagsabing, “Hayaan mo lang siyang magparaya.” Napatingin si Miguel sa screen. Kumurap siya. Pagkatapos, biglang nagbago ang mukha niya.
—Clara, ibigay mo sa akin ang phone.
Ngumiti ako.
—Bakit? Natatakot ka bang marinig ng iba kung gaano ka kabait?
Lumapit siya, pero agad akong umatras. Mabilis kong ipinadala ang file sa group chat ng pamilya. Sa group chat na ginawa para sa kasal namin. Nandoon si Mama. Nandoon ang nanay at tatay ni Miguel. Nandoon ang kapatid niya. Nandoon ang ninong at ninang. Nandoon din si Isabel, dahil siya nga ang “pinakamalapit kong kaibigan.” Pagkapindot ko ng send, sabay na tumunog ang cellphone ni Miguel at Isabel. Isang segundo. Dalawa. Tatlo. Sunod-sunod nang naglabasan ang notifications. Mama: “Clara, ano ito?” Tatay ni Miguel: “Miguel, sumagot ka.” Nanay ni Miguel: “Anak, bakit may ganitong usapan?” Kapatid ni Miguel: “Kuya, totoo ba ito?” Nanlaki ang mata ni Isabel.
—Clara, bakit mo ginawa iyan? Pamilya iyan! Hindi dapat dinadamay ang pamilya!
Tiningnan ko siya.
—Pero okay lang na gawin ninyo akong tanga sa harap nila sa araw ng kasal?
Napahawak siya sa dibdib niya.
—Hindi namin balak—
—May singsing ka.
Napatigil siya. Tumingin ako kay Miguel.
—May plano ka.
bahagi 3: Hindi siya makasagot. Dahil pareho kaming alam ang totoo. Kung hindi ko nakita ang kahon, itutuloy niya ang kasal. Magmamartsa ako sa simbahan sa harap ng altar, suot ang puting gown na pinili ni Mama. Si Isabel ang hahawak ng belo ko. Si Miguel ang maghihintay sa dulo ng aisle, nakangiting parang wala siyang inilibing sa pagitan naming tatlo. At pagkatapos? Pagkatapos ng kasal, sasabihin niya sigurong ako pa rin ang may kasalanan. Ako ang hindi sapat. Ako ang hindi marunong umunawa. Ako ang asawa, pero hindi kailanman ang pinili. Biglang tumunog ang cellphone ko. Video call. Si Mama. Hindi ko sinagot. Hindi ko pa kaya. Pero tumawag naman ang nanay ni Miguel sa kanya. Sinagot niya agad, siguro para kontrolin ang sitwasyon.
—Nay, huwag kayong maniwala agad—
Hindi niya natapos ang pangungusap. Kahit hindi naka-loudspeaker, narinig ko ang sigaw ng nanay niya.
—Miguel Rafael Santos! Ano ang ibig sabihin nito?
Naputla si Miguel.
—Nay, pakinggan ninyo muna ako—
—Pinahiya mo ang pamilya natin! Dalawampu’t tatlong araw na lang ang kasal!
—Ayusin ko po.
—Ayusin? Paano mo aayusin ang may singsing ka para sa ibang babae?
Napaawang ang labi ni Isabel. Bigla siyang umupo sa bato, umiiyak nang malakas.
—Hindi ko po kasalanan lahat! Mahal ko lang po siya!
Tumigil ang hangin sa pagitan naming lahat. Kahit si Miguel, natigilan. Dahan-dahan siyang lumingon kay Isabel.
—Isabel.
Parang ngayon lang niya naalala na may nakikinig. Pero huli na. Narinig iyon ng nanay niya sa tawag. Narinig iyon ng dalawang turistang malapit sa amin. At narinig ko rin. Mahal ko lang po siya. Hindi na kailangang magpaliwanag. Hindi na kailangang magtago sa likod ng “takot ako sa dilim,” “kaibigan lang kami,” o “sinusubukan lang namin kung kaya mong maging mabuting asawa.” Napailing ako. Tinanggal ko ang engagement ring sa daliri ko. Masakit. Hindi dahil nanghihinayang ako sa kanya. Masakit dahil pitong taon kong pinaniwala ang sarili kong kung maghihintay ako, kung magpaparaya ako, kung magiging mabait ako, darating din ang araw na pipiliin niya ako nang buo. Pero hindi pala ganoon ang pag-ibig. Hindi dapat kailangang ipagdasal na mapili ka ng taong ikaw ang pinakasalan. Inilagay ko ang singsing sa ibabaw ng pulang velvet box. Pagkatapos, iniabot ko iyon kay Miguel.
—Sa iyo na. Mukhang kailangan mo pa ito para sa susunod mong pagsusulit.
Hindi niya kinuha. Nakatitig lang siya sa akin.
—Clara, huwag mong gawin ito. Galit ka lang ngayon.
—Hindi.
Umiling ako.
—Ngayon lang ako hindi galit sa sarili ko.
Bumukas ang bibig niya, pero bago pa siya makapagsalita, biglang tumunog ang phone ni Isabel. Nanginginig niyang sinagot iyon.
—Ma…
Hindi ko narinig ang unang sinabi ng nasa kabilang linya. Pero narinig ko ang pangalawa. Dahil sumigaw ito.
—Isabel! Nasa Facebook na ang video ninyo!
Nanigas ang katawan ko. Video? Anong video? Nagkatinginan kami ni Miguel. Maging si Isabel, tumigil sa pag-iyak. Mabilis kong binuksan ang Facebook. At doon ko nakita. May nag-upload ng clip mula sa tuktok ng burol. Kuha kami mula sa gilid. Kitang-kita si Miguel na hinahawakan ako sa pulso. Kitang-kita si Isabel na umiiyak. Kitang-kita ang pulang velvet box sa kamay ko. At sa caption, may nakasulat: “Bride-to-be catches groom with bridesmaid at Mayon sunrise. May ring pa si kuya para sa kabit?” Sa loob lamang ng ilang minuto, daan-daan na ang reactions. Libo-libo ang views. Sunod-sunod ang comments. “Grabe si groom.” “Bridesmaid pa talaga?” “Cancel the wedding, girl.” “Name reveal!” “Pakita ang mukha ng lalaki!” Nanlambot ang tuhod ni Isabel.
—Hindi… hindi puwede…
Si Miguel naman, parang nawalan ng dugo sa mukha. Tinignan niya ako, galit at takot na magkahalo.
—Clara, sabihin mong hindi totoo. Sabihin mong misunderstanding lang.
Napatingin ako sa kanya.
—Sa harap ng lahat?
Lumapit siya.
—Please.
Iyon ang unang beses na narinig ko siyang magmakaawa. Pero bago ako makasagot, may bagong notification na lumabas sa screen ko. Galing kay Mama. Isang larawan. Larawan ng simbahan namin. Sa labas nito, nakatayo ang dalawang pamilya. At sa gitna, hawak ni Mama ang printed invitation ng kasal namin. May pulang guhit ito. Malaki. Pahalang. Kasunod noon, isang voice message ang dumating mula sa kanya. Pinindot ko. Boses ni Mama ang umalingawngaw sa malamig na hangin ng Mayon.
—Clara, umuwi ka na. Nandito kami ngayon sa simbahan. At bago ka pa bumaba ng bundok, kailangan mong malaman…
Sandaling naputol ang boses niya. Pagkatapos, mas malamig siyang nagpatuloy:
—Hindi lang ikaw ang niloko ni Miguel.