SA LOOB NG SAMPUNG TAON, AKALA NAMIN MILYONARYO NA SI NANAY. PAG-UWI NAMIN SA PILIPINAS, ISANG DUROG NA BAHAY AT NAGHIHINGALONG INA ANG BUMUNGAD SA AMIN… ANG LIHIM SA LIKOD NG AMING MGA PADALA, NGAYON LANG NABULGAR! 

Isipin mo: limang taon kang nagpapadala ng pera abroad — apatnapung libo kada buwan, minsan pa nga bonus at extra. Kapatid mo rin, dalawampu’t lima hanggang limampung libo. Bunso mo, kahit mas bata, consistent pa rin. Sa isip mo, okay na si Inay. Siguro may maayos na bahay na. May ref, TV, malambot na kama. Hindi na siya naglalakad nang malayo para magtinda sa palengke. Hindi na siya nagugutom.

Akala mo.

Ako si Rafa, 35 anyos, engineer sa Dubai. Sanay sa init ng disyerto, sa tigas ng bakal, sa eksaktong sukat ng blueprint. Pero walang blueprint ang naghanda sa akin sa araw na iyon. Kasama ko sina Mela at Miggy, magkakapatid na puno ng pananabik. Paglabas namin ng airport, bitbit ang maleta at ngiti hanggang tenga.

“Kuya, sa tingin mo magugulat si Inay?” tanong ni Mela habang hinihila ang bagahe.

“Naku, siguradong-sigurado,” sagot ko. “Akala niya ikaw lang ang uuwi.”

Tumawa si Miggy. “Siguro tumaba na si Inay. Baka hindi na natin makilala.”

Tawa kami nang tawa. Walang bakas ng duda.

Sa loob ng limang taon, libu-libong dolyar na ang naipadala namin. Halos tatlong milyon na yata lahat. Birthday, Pasko, bonus — walang palya. Sabi ni Tito Rudy, nagse-celebrate daw sila. May lechon pa raw. Nagtiwala kami. Bakit hindi? Kamag-anak eh. Pinagkatiwalaan namin ang padala sa kanya para mas madali raw.
Habang nasa taxi papuntang Marikina, nagkukuwentuhan kami tungkol sa mga plano. Kung paano namin susurpresahin si Inay. Kung paano namin siya aalagaan ngayon.

Pero habang umaandar ang sasakyan, unti-unting nagbabago ang tanawin.
Makikipot ang daan. Mga batang naglalaro sa putikan. Mga bahay na yero at karton. Amoy imburnal.

“Kuya,” sabi ni Miggy, nakakunot ang noo. “Hindi ba dapat subdivision na ito?”

Tumingin ako sa labas. Ang address na binigay ni Tito Rudy — dito nga. Pero parang may mali.

Huminto ang taxi.

Bumaba kami. Mainit. Maalikabok. Hindi ito ang larawan na binuo namin sa isip.

Lumapit ako sa isang matandang naglalaba.

“Pasensya na po, dito po ba nakatira si Florencia Santillan?”
Nanlaki ang mata niya. May luha agad.

“Kayo ba ang mga anak ni Aling Flor? Ay, Diyos ko… bakit ngayon lang?”

Nanlamig ang katawan ko.
“Nasaan po si Inay?” tanong ni Mela, nanginginig na.
Itinuro niya ang dulo ng eskinita. “Doon. Pero mga anak… handa na ba kayo?”

Tumakbo kami.

Ang barong-barong — maliit, halos gumuho. Walang pintuan, kurtinang sako lang.

Si Mela ang unang pumasok.
Naririnig ko ang sigaw niya.
“Diyos ko… Inay…”

Pumasok ako. Sumunod si Miggy.

Sa sulok, sa lumang banig, may nakahiga. Payat na payat. Balat at buto na lang. Buhok puti at gusot. Damit luma at punit.
“Inay…” bulong ko.

Dumilat siya nang marahan.
“Rafa… panaginip ba ito?”

Lumuhod ako. Hinawakan ang kamay niya — malamig, masyadong magaan.

Hindi ko na alam kung paano huminga.

Sa paligid, walang laman. Isang lata ng sardinas lang sa sulok.
“Inay, kailan po kayo huling kumain?” tanong ni Mela.
“Kahapon… may nagbigay ng tinapay.”
Alas-dos na ng hapon.

Biglang may pumasok. Isang matandang babae.
“Mga anak, ako si Aling Bebang. Panahon na para malaman ninyo ang totoo.”

At doon, unti-unting gumuho ang lahat ng pinaniwalaan namin…