—Isang buhay na lang ang kulang para makumpleto ang kasunduan.
Hindi ako makagalaw. Parang may mabigat na kamay na nakadagan sa balikat ko. Sa harap ko, patuloy na yumanig ang pangunahing pinto habang sinisipa iyon ni Jun mula sa labas.
—Ma’am Maricel!
—Lumayo kayo sa hagdan!
—Babasagin ko ang bintana!
Gusto kong sumigaw. Gusto kong tumakbo. Pero ang babaeng kamukha ng nanay ko ay nakadikit na halos sa aking likuran. Dahan-dahan niyang iniabot ang kamay niya sa sobre na may pangalan ko. Nang mahawakan ng maputla niyang mga daliri ang papel, nagbago ang pulang sulat. Mula sa:
HINDI KA MAAARING UMALIS.
Unti-unti itong naging:
PILIIN MO KUNG SINO ANG MANANATILI.
Nanlaki ang mga mata ko.
—Ano ang ibig mong sabihin?
Napangiti siya. Ngunit hindi gumalaw ang mga labi niya. Sa halip, ang boses ay nagmula sa loob ng dingding.
—May dapat pumalit sa pangalan mo.
Biglang bumukas nang kusa ang lahat ng lumang sobre. Sabay-sabay silang nalaglag sa sahig. Dose-dosenang pangalan. Dose-dosenang petsa. At sa likod ng bawat papel ay may litrato ng mga pamilyang minsang tumira sa bahay. May ilan na nakangiti. May ilan na may bilog na pulang marka sa mukha. May ilan namang pinunit ang larawan sa gitna. Napansin ko ang isang litrato sa ilalim ng paa ko. Isang lalaki ang nasa larawan. Payat. May bigote. Nakasuot ng asul na polo. Kilalang-kilala ko siya. Siya ang lalaking ipinakilala sa akin ni Jun bilang nagbebenta ng bahay. Si Arturo Salazar. Sa likod ng litrato ay may sulat-kamay:
TAGAPAGBANTAY, HINDI MAY-ARI
Nanginig ang kamay ko.
—Jun!
—Kilalang-kilala mo ba si Arturo?
Tumahimik ang labas. Isang segundo. Dalawa. Pagkatapos ay sumagot si Jun, pero mahina na ang boses niya.
—Ma’am…
—Lumabas muna kayo. Saka natin pag-usapan.
—Sabihin mo sa akin ngayon!
Muli kong tiningnan ang litrato. May isa pang linya sa ibaba:
SIYA ANG KUMUKUHA NG BAYAD
PERO IBA ANG KUMUKUHA NG BUHAY
Nanlamig ang sikmura ko. Biglang may kumalabog sa bintana. Nabasag ang isang tabla at sumilip si Jun sa siwang. Maputla siya. Basang-basa ng pawis.
—Ma’am Maricel, huwag kayong maniwala sa kahit anong makita ninyo!
—Buksan mo ang pinto!
—Hindi ko mabuksan!
—Bakit?
Hindi siya sumagot. Sa halip, tumingin siya sa likod ko. Nawala ang kulay sa mukha niya.
—Ay…
—Diyos ko.
Lumingon ako. Wala na ang babae. Pero sa hagdan ay may isang batang babae na nakaupo sa ikatlong baitang. Nakasuot siya ng lumang bestida. Mahigpit niyang yakap ang isang manikang walang mata. Hindi ko makita ang mukha niya dahil nakayuko siya.
—Ikaw ba ang nasa litrato?
Dahan-dahan siyang tumango.
—Ano ang pangalan mo?
Hindi siya sumagot. Sa halip, itinaas niya ang daliri at itinuro ang kahoy na dingding sa loob ng silid. May isang tabla roong mas mapusyaw kaysa sa iba. Lumapit ako.
—Ma’am, huwag!
Hindi ko siya pinansin. Hinila ko ang tabla. Sa likod nito ay may maliit na kompartimento. May lamang isang rosaryo. Isang lumang susi. At isang sobre na nakapangalan sa nanay ko.
TERESA DE GUZMAN
Nawalan ako ng hininga. Ang nanay ko ay si Teresa de Guzman. Pero hindi niya kailanman sinabi na tumira siya sa Maynila bago ako ipinanganak. Hindi rin niya kailanman nabanggit ang bahay na ito. Binuksan ko ang sobre. May isang liham sa loob. Kupas na ang tinta, ngunit nababasa pa.
MARICEL, KUNG IKAW ANG NAKAKITA NITO, IBIG SABIHIN AY NABIGO AKONG ITAGO SA IYO ANG KATOTOHANAN.
Napaupo ako sa sahig. Nagpatuloy akong magbasa.
HINDI KITA INILUWAL SA LEYTE. IPINANGANAK KA SA BAHAY NA ITO.
Parang umikot ang buong silid.
ANG BAHAY AY PAG-AARI NG PAMILYA NATIN. PERO PAGKATAPOS MAMATAY ANG IYONG LOLA, KINUHA ITO NG MGA TAONG PINAGKAKATIWALAAN NIYA. GUMAWA SILA NG MGA PEKENG TITULO, NAGBENTA NG MGA BAHAGI NG LUPA, AT GINAMIT ANG ALAMAT NG SUMPA UPANG TAKUTIN ANG SINUMANG MAGTATANONG.
Napatingin ako kay Jun. Hindi na siya sumisilip sa bintana.
—Jun?
Walang sagot. Nagpatuloy ako sa liham.
ANG TATLONG KATOK AY HINDI BABALA NG PATAY. HUDYAT IYON NG MGA TAONG NAGTATAGO SA ILALIM NG BAHAY.
Biglang may narinig akong kaluskos sa ilalim ng sahig. Hindi katok. Mga yabag. Maraming yabag. May gumagalaw sa ilalim mismo ng kinauupuan ko. Napatayo ako. Mabilis kong binasa ang natitirang bahagi.
MAY LAGUSAN SA ILALIM NG KUSINA. DOON NILA ITINATAGO ANG MGA DOKUMENTO, PERA, AT MGA TAONG AYAW NILANG MAKAPAGSALITA.
Nanginginig ang mga daliri ko.
HUWAG KANG MAGTIWALA SA BROKER.
Napahinto ako. Muli kong binasa ang linya.
HUWAG KANG MAGTIWALA SA BROKER.
bahagi 3
buhay pala ang aking ina sa ilalim ng bahay, ngunit nang buksan ko ang lagusan, isang lihim tungkol sa pagkamatay ng aking ama ang tuluyang sumira sa akin
Umalingawngaw ang putok ng baril sa buong bahay. Napapikit ako. Akala ko ako ang tinamaan. Pero nang dumilat ako, ang lalaking may hawak ng baril ang nakaluhod sa sahig. May sugat ang kamay niya. Ang baril ay tumilapon sa ilalim ng mesa. Sa hagdan, hawak ng batang babae ang manikang walang mata. Nakatutok sa lalaki ang maliit nitong kamay. Parang may kung anong puwersang humampas sa kaniya mula sa malayo.
—Pulutin mo ang baril!
Tumakbo si Arturo papunta sa mesa. Pero mas mabilis ako. Sinipa ko ang baril palayo at dumulas iyon sa loob ng silid sa ilalim ng hagdan. Hinablot ni Jun ang braso ko.
—Tumigil ka!
Sinampal ko siya nang buong lakas.
—Sinungaling ka!
Napabitaw siya. Hindi ko na hinintay ang susunod niyang galaw. Tumakbo ako sa hagdan at sinalo si Noel bago tuluyang bumagsak ang katawan niya. Duguan ang balikat niya. May tali sa magkabilang pulso. Mahina ang hininga.
—Noel!
Hinawakan ko ang mukha niya.
—Nasaan ang nanay ko?
Pinilit niyang imulat ang mga mata.
—Sa ilalim…
—Sa ilalim ng kusina…
—May bakal na pinto…
Lumapit si Arturo.
—Ilayo mo siya sa hagdan!
Dali-dali kong hinila si Noel pababa. Ngunit bago kami makarating sa kusina, humarang sa amin ang lalaking may itim na bag. Hinablot niya ang buhok ko. Napahiyaw ako. Agad kong inihampas ang siko ko sa tiyan niya. Napaatras siya. Sinundan ko ng malakas na sipa sa tuhod. Bumagsak siya sa sahig.
—Maricel!
Paglingon ko, may hawak na si Jun na malaking piraso ng kahoy. Itinaas niya iyon. Biglang nagsara ang pinto ng kusina sa pagitan namin. Kalabog! Narinig kong minura niya ako sa kabilang panig. Ipinuwesto ko si Noel sa tabi ng lumang kabinet.
—Manatili ka rito.
—Hindi…
Hinawakan niya ang pulsuhan ko.
—May iba pa sa ilalim.
—Ano?
—Hindi lang nanay mo.
May malakas na pagkalabog sa pinto. Unti-unting nabibitak ang kahoy. Wala na akong oras. Hinanap ko ang bakal na pinto. Tiningnan ko ang sahig. Sa unang tingin, puro lumang tiles lang. Pero naalala ko ang liham.
MAY LAGUSAN SA ILALIM NG KUSINA
Lumuhod ako at kinatok ang bawat bahagi. Matigas. Matigas. Matigas. Pagdating sa tabi ng lababo, iba ang tunog. Hungkag. Hinila ko ang kupas na banig. Sa ilalim nito ay may parisukat na bakal na takip. May lumang kandado. Kinuha ko ang susi mula sa kompartimento sa dingding. Ipinasok ko iyon. Hindi agad umikot. Pinilit ko. Sa likod ko, bumigay ang kalahati ng pinto. Sumilip ang mukha ni Jun sa siwang.
—Maricel!
—Huwag mong bubuksan iyan!
—Kapag nakita mo ang nasa ilalim, hindi ka na makakabalik sa dati mong buhay!
—Matagal mo nang sinira ang buhay ko!
Umikot ang susi. Klang. Binuksan ko ang takip. Sumalubong sa akin ang malamig at mabahong hangin. May makitid na hagdang bato pababa. Madilim. Basang-basa ang dingding. Sa malayo, may narinig akong mahinang pag-ubo. Babae.
—Nanay?
Walang sagot.
—Nanay!
Mas malinaw ang pag-ubo. Kasunod nito, may mahinang boses.
—Maricel…
Nanghina ang mga tuhod ko. Kilala ko ang boses na iyon. Ang boses na kumakanta sa akin noong bata pa ako. Ang boses na tumatawag tuwing Linggo para itanong kung nakakain na ba ako. Ang boses ng nanay ko.
—Anak…
—Tumakbo ka.
Hindi ako umatras. Bumaba ako sa lagusan. Sa likod ko, tuluyan nang nabasag ang pinto ng kusina. Narinig ko ang mga yabag nina Jun at Arturo. Mabilis akong bumaba. Malamig ang bawat baitang. Mababa ang kisame kaya halos nakayuko ako. Sa dulo ng lagusan ay may maliit na silid na sinisindihan ng isang bombilyang nanginginig. At doon ko siya nakita. Nakaupo ang nanay ko sa sahig. Payat. Maputla. May kadena sa isang paa. Ang buhok niya ay halos puti na.
—Nanay!