**akala ko ang lihim sa pagitan ni sofia at ng aking biyenan ang pinakamalaking kahihiyan, hanggang sa buksan ni doña elena ang lumang kabaong ng pamilya**
Nanigas ang buong bulwagan. Walang nagsalita. Tanging ang mahinang pagaspas ng papel sa kamay ko ang maririnig. Muli kong binasa ang sulat sa likod ng litrato. “Naayos na ang batang iyon at wala nang matitirang ebidensiya. Ang nangyari sa pagitan natin ay hindi dapat malaman ng anak ko.” Dahan-dahan akong tumingin kay Don Mateo. Nakatayo siya sa dulo ng hagdan, hawak ang railing na parang iyon lamang ang pumipigil sa kanyang tuluyang pagbagsak. Ang dating matikas at makapangyarihang lalaki ay biglang nagmukhang matanda. “Hindi totoo iyan,” paos niyang sabi. Hindi agad ako sumagot. Itinaas ko lamang ang litrato. “Alin ang hindi totoo?” “Ang sulat.” “Pero kayo ang nasa larawan.” “Dinala ko lamang siya sa ospital.” Mula sa sahig, biglang sumigaw si Sofia. “Sinungaling ka!” Napalingon ang lahat sa kanya. Nawala ang dati niyang mahinang anyo. Wala na ang nanginginig na boses. Wala na ang mapupulang mata ng babaeng tila laging aping-api. Nakatayo siya ngayon sa gitna ng bulwagan, gusot ang buhok, matalim ang tingin at halos mabaliw sa galit. “Ikaw ang nagsabing hindi dapat malaman ni Gabriel!” Lalong namutla si Don Mateo. “Tumahimik ka.” “Bakit ako tatahimik?” sigaw niya. “Tatlong taon akong nanahimik! Tatlong taon kong tiniis na ikulong ako sa villa na parang isang maruming lihim!” Humakbang si Gabriel patungo sa kanya. “Sofia.” Huminto siya. Nanginginig ang panga niya. “Ano ang ibig mong sabihin?” Tumingin si Sofia sa kanya. Sa unang pagkakataon, nakita ko ang tunay na takot sa kanyang mga mata. Hindi iyong takot na ginagamit niya upang makahingi ng awa. Kundi takot ng isang taong alam na wala nang paraan para makabalik. “Gabriel…” “Sabihin mo sa akin ang totoo.” “Hindi mo maiintindihan.” “Subukan mo.” Tahimik na umagos ang mga luha sa mukha ni Sofia. Pagkatapos ay tumawa siya. Isang maikli at mapait na tawa. “Akala mo ikaw ang unang lalaking minahal ko?” Parang may tumamang malakas na suntok sa mukha ni Gabriel. Hindi siya gumalaw. Hindi rin siya nagsalita. Ngunit nakita kong unti-unting namuti ang kanyang mga daliri dahil sa higpit ng pagkakakuyom. Lumapit si Sofia kay Don Mateo. “Bago ako naging babaeng itinago mo sa villa, ako muna ang babaeng itinago ng ama mo.” “Tumigil ka!” sigaw ni Don Mateo. Ngunit huli na. Nagpatuloy si Sofia. “Hindi ako pinatira sa pamilyang ito dahil naawa sila sa akin. Pinatira ako rito dahil kailangan nila akong bantayan.” Lumingon siya kay Gabriel. “Ang akala mong kabaitan ng pamilya mo ay kulungan pala.” “Bakit?” mahina niyang tanong. Sandaling tumingin si Sofia sa akin bago muling bumaling sa kanya. “Dahil buntis ako noon.” Muling bumagsak ang katahimikan. Napakabigat. Napakasakit. At sa gitna ng katahimikang iyon, parang narinig ko ang unti-unting pagkawasak ng pagmamalaki ni Gabriel. “Ano ang nangyari sa bata?” tanong niya. Hindi agad sumagot si Sofia. Si Don Mateo ang biglang nagsalita. “Walang bata.” “Mayroon!” sigaw ni Sofia. “Tumigil ka na!” “Buhay siyang ipinanganak!” Napasinghap ang mga kasambahay. Napaupo si Doña Elena. At ako, na sanay nang hindi magpakita ng emosyon, ay napahigpit ang hawak sa litrato. Lumapit si Gabriel kay Sofia. “Sinabi ng doktor na tinanggal ang matris mo.” “Pagkatapos ng panganganak.” “Nasaan ang bata?” Nanginginig ang labi ni Sofia. “Sinabi nilang namatay.” “Sinabi?” Hindi siya sumagot. Mabilis na bumaling si Gabriel sa ama. “Nasaan ang bata?” “Walang batang nabuhay,” mariing sagot ni Don Mateo. Ngunit bago pa makapagsalita si Sofia, biglang ipinukpok ni Doña Elena ang tungkod sa sahig. “Tumigil kayong lahat!” Umalingawngaw ang boses niya sa buong mansiyon. Dahan-dahan siyang tumayo. Matanda siya. Nanginginig. Ngunit sa sandaling iyon, walang sinuman ang mas makapangyarihan kaysa sa kanya. Tiningnan niya si Don Mateo. “Akala ko sinunog mo na ang lahat.” Napalingon ako sa kanya. Pati si Gabriel ay tila hindi makahinga. “Lola,” sabi niya, “alam ninyo?” Hindi sumagot si Doña Elena. Sa halip ay inutusan niya ang katiwala. “Buksan ang lumang silid sa silangang pakpak.” Namutla si Aling Rosa. “Doña Elena…” “Ngayon din.” Walang nagtangkang tumutol. Makalipas ang ilang minuto, sama-sama kaming naglakad sa bahaging iyon ng mansiyon. Matagal nang sarado ang silangang pakpak. Makapal ang alikabok sa sahig. Amoy lumang kahoy, kandila at basang pader ang hangin. Sa dulo ng pasilyo ay may isang pintuang bakal. Tatlong kandado ang kailangang buksan bago kami nakapasok. Sa loob ay walang muwebles. Walang larawan. Walang dekorasyon. Tanging isang lumang kabaong na gawa sa maitim na kahoy ang nasa gitna ng silid. Napatigil si Sofia. “Hindi…” Parang nawalan siya ng dugo sa katawan. Dahan-dahang lumapit si Doña Elena sa kabaong. “Tatlong taon na ang nakalipas,” sabi niya, “may isang bangkay na kailangang ilibing nang walang pangalan.” Napahawak si Sofia sa bibig. “Hindi ninyo sinabi sa akin…” Hindi siya pinansin ni Doña Elena. “Ang sabi sa mga tauhan, sanggol iyon na namatay sa panganganak.” Nanginig ang mga tuhod ni Gabriel. “Lola… anak ba iyon ni Sofia?” “Hindi ko nakita ang mukha.” “Bakit?” “Dahil walang laman ang kabaong nang dumating ito rito.” Napatingin kaming lahat sa kabaong. Mabilis na hinila ni Gabriel ang takip. Walang katawan sa loob. Ngunit hindi rin ito ganap na walang laman. May isang maliit na kumot na puti. Isang pulseras ng sanggol. At isang sobre. Kinuha ko ang sobre. May pangalan sa harap. Hindi pangalan ni Sofia. Hindi rin pangalan ni Don Mateo. Pangalan ko. “Isabella Reyes.” Nanlamig ang buong katawan ko. “Bakit pangalan ko ang nakasulat dito?” Hindi sumagot si Doña Elena. Agad kong binuksan ang sobre. May mga dokumento sa loob. Isang birth certificate. Isang lumang rekord ng ospital. At isang litrato ng sanggol na nakabalot sa puting kumot. Tiningnan ko ang birth certificate. Ang pangalan ng ina ay si Sofia Ramirez. Ang pangalan ng ama ay blangko. Ngunit sa ibabang bahagi ng dokumento ay may lagda ng saksi. Lagda ng sarili kong ama. Napaatras ako. “Bakit nandito ang pangalan ng ama ko?” Tahimik ang lahat. Tumingin ako kay Doña Elena. “Anong kinalaman ng pamilya Reyes dito?” Bago siya makasagot, biglang inagaw ni Don Mateo ang dokumento mula sa aking kamay. Agad niya itong pinunit. “Walang dapat makaalam!” Galit na hinawakan siya ni Gabriel sa kuwelyo. “Ano ang itinatago ninyo?” Ngunit hindi sa kanya tumingin si Don Mateo. Sa akin. Diretso sa akin. At sa mga mata niya ay may takot na mas malalim pa kaysa sa kahihiyan. “Hindi dapat ikaw ang napangasawa ni Gabriel.” Nanigas ako. “Ano?” “Hindi ito tungkol sa negosyo. Hindi ka pinili dahil sa mga daungan ng pamilya mo.” Bumigat ang paghinga ko. “Kung gayon, bakit ako?” Bago pa siya makasagot, isang malamig na boses ang nagmula sa pintuan. “Dahil ikaw ang kapalit.” Napalingon kaming lahat. Nakatayo roon ang ama ko. Ang lalaking dapat ay nasa kabilang isla. May hawak siyang baril. At ang dulo nito ay nakatutok kay Doña Elena. “Matagal na kitang binalaan,” sabi niya. “Kapag binuksan mo ang kabaong, lahat tayo ay mamamatay.” Sumigaw si Gabriel at sinubukang lumapit. Ngunit isang putok ang umalingawngaw. Bumagsak ang tungkod ni Doña Elena. Kasabay niyon, bumukas ang lihim na panel sa likod ng kabaong. Sa loob ay may isang batang lalaki. Buhay. Takot na takot. At sa leeg niya ay nakasabit ang lumang relo ng lalaking pinaniwalaan kong namatay sa bagyo tatlong taon na ang nakalipas. Pindutin ang “lahat ng komento” para magpatuloy sa pagbabasa bahagi 3.