—Dahil sa simula pa lang, hindi ka naman legal na asawa ni Gabriel!
Parang may bombang sumabog sa loob ng maliit na kuwarto. Lahat ng tao ay natigilan. Kahit ang lumang electric fan sa kisame, sa pakiramdam ko, bigla ring tumahimik. Tumingin ako kay Lourdes Reyes. Ang babaeng tatlong taon kong tinawag na “Ma.” Ang babaeng pinainom ko ng gamot tuwing madaling-araw kapag umaatake ang rayuma. Ang babaeng inakay ko papunta sa simbahan tuwing Linggo dahil nanginginig ang mga tuhod niya. Ngayon, nakatayo siya sa harap ko, nakataas ang baba, hawak ang rosaryo na para bang ang Diyos mismo ang nasa panig niya.
—Ulitin n’yo nga po.
Mababa ang boses ko. Hindi malakas. Pero sapat para marinig ng buong barangay. Namula ang mukha ni Lourdes.
—Sabi ko, hindi ka legal na asawa ng anak ko!
Napasinghap ang mga tao. May isang ale sa likod ang bumulong.
—Paano nangyari iyon? Eh may kasal sila sa simbahan.
Ngumisi si Lourdes, parang matagal na niyang hinihintay ang sandaling ito.
—Kasal sa simbahan, oo. Pero hindi nairehistro sa civil registry.
Tumingin siya sa akin mula ulo hanggang paa.
—Akala mo ba hindi ko alam kung paano ka kumapit sa anak ko? Mahirap ka. Ulila ka. Wala kang pamilyang makakalaban. Kaya pumayag akong magkaroon kayo ng seremonya, para lang tumahimik ang tsismis noon.
Nanlamig ang mga daliri ko. Sa mga alaala ni Isabel, malinaw ang araw ng kasal. Puting belo. Munting simbahan sa Cavite. Mga kandila sa gilid ng altar. Si Gabriel, tahimik na nakatayo sa harap niya. Si Lourdes ang nag-asikaso ng lahat ng papeles. Si Lourdes ang nagsabing huwag na siyang mag-alala, siya na ang bahala sa municipal hall. Tatlong taon. Tatlong taon niyang hinayaang maniwala si Isabel na asawa siya. Tatlong taon niyang ginamit ang katawan, oras, pera, at dangal ni Isabel. Tapos ngayong gusto na niya akong itapon, sasabihin niyang wala pala akong karapatan? Si Gabriel ang unang nagsalita.
—Ma.
Parang pinipilit niyang lunukin ang bato sa lalamunan.
—Ano ang ibig mong sabihin?
Lumingon si Lourdes sa kanya. Sa isang iglap, nagbago ang mukha niya—mula sa mabangis na babae, naging inang sugatan.
—Gabriel, anak, ginawa ko iyon para sa’yo.
—Para sa akin?
—Hindi bagay sa’yo si Isabel. Wala siyang pangalan. Wala siyang koneksyon. Si Mariel ang anak ng konsehal. Kung siya ang pakakasalan mo, mas mabilis ang promotion mo. Mas magiging maayos ang buhay mo.
Napahawak si Mariel sa braso ni Gabriel, umiiyak.
—Gab, mahal kita simula pagkabata. Hindi tulad niya, ako ang makakatulong sa’yo. Ako ang karapat-dapat sa’yo.
Tumingin ako sa kamay niyang nakakapit sa asawa ko. O dapat ba sabihin, sa lalaking akala ni Isabel ay asawa niya? Napangiti ako nang malamig.
—Napakaganda.
Lahat ay napatingin sa akin.
—Kayo-kayo pala ang gumawa ng palabas, kayo rin ang nagsulat ng ending. Ako lang ang hindi nabigyan ng script.
Kumunot ang noo ni Lourdes.
—Huwag kang magmalinis. Wala kang laban dito.
—Wala?
Tumayo ako mula sa kama, hawak pa rin ang kumot sa katawan. May isang dalagang kapitbahay ang mabilis na nag-abot sa akin ng shawl. Tinanggap ko iyon at ibinalot sa balikat.
—Salamat.
Pagkatapos, hinarap ko ang buong kuwarto.
—Kapitan Renato, kanina po, narinig ninyo mismo. Inamin ni Mrs. Lourdes Reyes na siya ang nag-utos na sirain ang reputasyon ko.
Nanlaki ang mata ni Lourdes.
—Hindi ko sinabi iyon!
Itinuro ko si Mariel.
—Si Mariel mismo ang nagsabing kayo ang nangako sa kanya na kapag nasira ako, siya ang ipapakasal kay Gabriel.
Itinuro ko ang lalaking bayaran.
—At ang lalaking ito ay may dalang ebidensya: litrato ko, sobre, at sulat-kamay.
Tumingin ako sa cellphone ng empleyado.
—May CCTV rin na nagpapakitang dinala akong walang malay sa kuwarto.
Tumigil ako sandali. Pagkatapos ay ngumiti.
—Kung hindi ako legal na asawa, mas maganda.
Nagulat ang lahat. Si Lourdes mismo ay natigilan.
—Ano?
—Kung hindi ako asawa, ibig sabihin, hindi ito simpleng iskandalo sa pamilya. Isa itong kidnapping, illegal detention, physical assault, grave coercion, falsification, at public defamation laban sa isang pribadong mamamayan.
Natahimik ang buong kuwarto. Kahit si Kapitan Renato ay napatuwid ng tayo. Hindi nila inaasahan iyon. Akala nila kapag nawala ang titulo kong asawa, mawawala rin ang boses ko. Pero sa batas, minsan ang pagkakatanggal ng isang tali ay nagbubukas ng mas malaking bitag para sa kalaban. Tiningnan ko si Lourdes.
—Salamat po, Ma. Kayo mismo ang nagpalala ng kaso ninyo.
Namuti ang mukha niya.
—Walanghiya ka…
—Mag-ingat po kayo. Marami pong nagre-record.
Tama ako. Halos kalahati ng mga tao sa pinto ay may hawak nang cellphone. Sa bansang ito, mas mabilis kumalat ang kahihiyan kaysa apoy sa tuyong bubong. Nanginginig na umatras si Mariel.
—Tita Lourdes, hindi ito ang usapan natin…
—Tumahimik ka!
Pero huli na. Kapag nagsimulang mabiyak ang alyansa ng mga sinungaling, hindi na iyon mapipigilan. Lumapit si Gabriel sa akin.
—Elena—
—Isabel.
Malamig kong itinama. Natigilan siya.
—Isabel.
Ulit niya, mas mahina.
—Hindi ko alam.
Tiningnan ko siya.
—Hindi mo alam na hindi nairehistro ang kasal?
Tumango siya.
—Hindi.
—Hindi mo rin alam na tatlong taon akong gumastos para sa pamilya mo?
Hindi siya nakasagot.
—Hindi mo alam na kinukutya ako ng nanay mo kapag wala ka?
Nanatili siyang tahimik.
—Hindi mo alam na si Mariel ay palaging pumupunta sa bahay ninyo tuwing wala ka, suot ang apron ko, niluluto ang paborito mo, tinatawag ang nanay mo na “Ma”?
Sumikip ang panga niya.
—Hindi.
bahagi 3: Napatawa ako.
—Ang dami mong hindi alam, Gabriel.
Mas masakit ang katahimikan niya kaysa sigaw ng buong barangay. Dahil kung ang isang lalaki ay hindi ka pinoprotektahan dahil wala siyang alam, hindi iyon inosente. Kapabayaan iyon. At ang kapabayaan, kapag tumagal ng tatlong taon, nagiging kasabwat. Biglang sumigaw ang lalaking bayaran.
—Hindi lang po si Ma’am Lourdes ang nagbayad sa akin!
Lahat ay napalingon. Nanginig ang mukha ni Lourdes.
—Tumahimik ka!
Pero ang lalaki ay parang desperadong aso na nakakita ng butas sa kulungan.
—May isa pa pong nagbigay ng instruction! Siya ang nagsabi kung anong oras darating si Ma’am Isabel! Siya ang nagpadala ng text gamit ang prepaid SIM!
Tumingin si Gabriel kay Mariel.
—Mariel?
Umiling si Mariel, luhaang-luha.
—Hindi ako! Gab, maniwala ka sa akin!
Tumawa nang mapait ang lalaki.
—Hindi rin siya.
Dahan-dahan niyang itinaas ang kamay. At ang daliring iyon ay hindi tumuro kay Mariel. Hindi kay Lourdes. Kundi kay Gabriel. Nanigas ang buong katawan ko. Si Gabriel ay parang sinaksak sa kinatatayuan.
—Ano’ng sinasabi mo?
Hinugot ng lalaki mula sa bulsa ang isa pang maliit na papel. Resibo ng money transfer. Nakasulat ang pangalan ng nagpadala. Gabriel A. Reyes. Nagsimulang mag-ingay ang mga tao.
—Si Gabriel?
—Siya mismo?
—Imposible!
Tumingin ako sa resibo. Sa pirma. Sa petsa. Kahapon ng hapon. Isang araw bago ako gisingin ng pekeng text. Pakiramdam ko, may malamig na tubig na ibinuhos mula ulo hanggang paa ko. Si Gabriel ay namutla.
—Hindi akin iyan.
Lourdes biglang sumigaw.
—Oo, hindi sa kanya iyan! Ako ang—
Natigilan siya. Huli na. Napatingin sa kanya ang lahat. Ako naman ay dahan-dahang ngumiti.
—Kayo ang ano, Ma?
Kinagat ni Lourdes ang labi niya. Ngunit bago siya makapagsalita, tumunog ang cellphone ni Gabriel. Isang tawag. Nakasulat sa screen: “attorney villanueva.” Hindi gumalaw si Gabriel. Tumingin ako sa kanya.
—Sagutin mo.
Tahimik ang buong kuwarto. Sa wakas, pinindot niya ang speaker. Boses ng isang matandang lalaki ang lumabas.
—Officer Reyes, naihanda ko na ang annulment petition draft. Gaya ng bilin ninyo, gagamitin natin ang ground na never valid ang kasal ninyo ni Isabel dahil walang civil registration.
Huminto ang mundo. Nagpatuloy ang abogado:
—At tungkol sa marriage certificate na hawak ni Isabel… nasunog na ang kopya sa lumang opisina, tama ba?
Walang humihinga. Ang mga mata ni Gabriel ay unti-unting lumaki. Ako naman ay tumingin sa kanya, ramdam ang dugo kong kumukulo sa katahimikan.
—Gabriel, bakit may annulment draft ang abogado mo tungkol sa kasal na sabi mo ay hindi mo alam na hindi pala legal?
Sa unang pagkakataon, hindi siya nakatingin sa akin na parang hukom. Nakatingin siya sa akin na parang akusado. At bago siya makasagot, isang boses mula sa labas ng pinto ang biglang sumingit.
—Dahil hindi si Gabriel ang nagpagawa niyan.
Lahat ay napalingon. Isang babaeng naka-itim na barong ang nakatayo sa pasilyo, hawak ang isang makapal na folder. Tiningnan niya ako.
—Miss Isabel Reyes?
Tumango ako nang dahan-dahan. Binuksan niya ang folder.
—Ako si Attorney Camila Villanueva. Abogado ng yumaong ama mo.
Tumigil ang tibok ng puso ko. Ngumiti siya nang malamig habang nakatingin kay Lourdes.
—Tatlong taon ko kayong hinahanap.
Pagkatapos, inilapag niya sa mesa ang isang dokumentong may pulang selyo.
—Dahil ayon sa huling habilin ng ama ni Isabel, sa araw na saktan siya ng pamilya Reyes o tangkaing itakwil siya, ang lahat ng ari-ariang nakapangalan ngayon kay Gabriel Reyes…
Tumingin siya sa akin.
—…ay agad na babalik sa tunay na tagapagmana.
Nanlaki ang mata ni Lourdes. Nanigas si Gabriel. At ako, sa gitna ng kuwartong puno ng galit, hiya, at kasinungalingan, ay tumingin sa dokumento. Doon ko nakita ang pangalan ng ari-arian. Ang bahay ng pamilya Reyes. Ang lupa sa Cavite. At ang bank account na ginagamit nila sa loob ng tatlong taon. Lahat. Nakasulat sa ilalim ng isang pangalan. Isabel Marie Santos. Pangalan ko. Pero bago ako makapagsalita, biglang bumagsak sa tuhod si Lourdes at sumigaw:
—Hindi puwede! Hindi siya si Isabel!
Tumigil ang lahat. Dahan-dahang tumingin sa akin si Attorney Camila.
—Anong ibig ninyong sabihin?
Namumutla si Lourdes, nanginginig ang labi, pero ang mga mata niya ay puno ng takot na mas malalim kaysa galit. Itinuro niya ako.
—Dahil ang totoong Isabel… patay na tatlong taon na ang nakalipas.