Doon ko naintindihan ang mas masahol pa kaysa sa pagnanakaw: hindi nila ako tinakutan… sadyang napagod na sila para makaramdam pa ng takot.
Mula nang mamatay si Clara, ang bukid sa Batangas ay naging napakalaki para sa isang tao. Buong ani, sapat na manok, nakatagong bigas at mais, hitik ang mga puno… pero walang naghihintay sa hapag.

Kaya tumigil na akong makipagtalo para sa mga ninanakaw na mangga.
Dumadaan ang mga tao, kumukuha ng prutas at umaalis. Minsan nakikita ko sila. Minsan hindi. Wala na akong pakialam. Mas mabigat ang sobra kapag wala kang kasalo.

Noong hapong iyon, galing ako sa kulungan ng hayop, masakit ang tuhod at punô ng alikabok ang katawan. Papalubog na ang araw, kulay pulot ang liwanag sa tuyong lupa nang biglang huminto si Alazán sa harap ng taniman.
May gumalaw sa pagitan ng mga puno.

Naisip ko: eto na naman.
Pero hindi sila lalaki.
Isang payat na babae at dalawang bata.
Hindi sila tumatakbo. Hindi sila pumuputol ng sanga. Pinupulot nila ang mga nahulog na mangga at nililinis sa palda bago ilagay sa isang lumang supot.

Ang panganay, mga walong taong gulang, ay tumutulong nang seryoso parang matandang bata. Ang bunso, nakayapak at kita ang mga tadyang, ay kumakagat sa hilaw na mangga na may desperasyong nakakailang tingnan.
Sinigawan ko pa rin sila.
Dahil sa nakasanayan.
—Hoy!
Lumingon ang babae at biglang niyakap ang mga bata, parang inaasahan ang suntok kaysa salita.
May hiwa ang labi niya, namamaga ang isang mata, at may tingin na hindi na humihingi—dahil natutunan nang mahal ang kapalit ng paghingi.
—Pasensya na po, amo… aalis na po kami.
Mabilis siyang yumuko para pulutin ang supot.
Nagpatuloy lang sa pagkain ang maliit na bata.
Ni hindi ako tiningnan.

Mas masakit iyon kaysa kahit anong pagsusumamo.
Dahan-dahan akong bumaba sa kabayo.
—Gaano na katagal kayong hindi kumakain?
Nag-alinlangan siya.
—Ngayon… ngayon lang po kami makakain.
Tiningnan siya ng panganay nang may inis, parang delikado ang magsabi ng totoo.
—Hindi mo na dapat sinabi.
Napasinghap ang babae.
—Ako si Teresa. Umalis kami kagabi.
Hindi ko na tinanong kung saan galing.
Sapat na ang pasa para sumagot.
Dinala ko sila sa bahay. Pumasok ang mga bata na parang asong nasaktan: gustong lumapit pero handang tumakbo anumang oras.
Pinaghain ko sila ng monggo, kanin, mainit na tinapay, at malamig na inumin na gawa sa hibiscus. Umiyak ang maliit nang makita ang dami ng pagkain. Hindi malakas. Mahina lang, habang ngumunguya.
Hindi agad kumain si Teresa.

Tinitingnan lang niya ang pinto.
—Walang papasok dito nang walang pahintulot ko —sabi ko.
Doon lang siya unang nanginig.

Kalaunan, nalaman ko ang ilang piraso ng kwento: isang lalaking sugarol, mga utang, pananakit, isang madaling-araw na pagtakas papunta sa kalsada, dalawang araw na pagtatago sa mga bakanteng lote at paglalakad hanggang makakita ng mga punong hitik sa bunga.
Inihanda ko ang lumang kwarto kung saan ko tinatago ang mga gamit. Pinalitan ko ang mga kumot at naghanap ng malilinis na kumot.
Ang pangalan ng panganay ay Diego. Ang bunso, si Nico.
Hindi binitawan ni Nico ang mangga kahit tulog.
Noong gabing iyon, naisip ko na marahil matagal nang walang laman ang bukid dahil hinihintay nito ang sandaling ito.
Pero kinaumagahan, nakita ko ang pangunahing pinto na bukas.
Magulo ang mesa.

Nakatayo si Teresa sa bakuran, maputla.
At sa harap ng tarangkahan ay may itim na sasakyan, may tatlong lalaking nakababa.
Isa sa kanila ang may hawak na papel na may selyo.
—Kukunin ko ang asawa ko at mga anak ko! —sigaw niya—. May dala akong mga papeles para isama sila.
Lumabas si Diego sa likod ng kanyang ina, may hawak na lumang baril.
At nang makita ko siyang tumutok nang hindi nanginginig, naintindihan ko na ang batang iyon ay sobra nang dami ang pinagdaanan.

Dahan-dahan akong humakbang palabas ng beranda, bitbit ang aking lumang shotgun—hindi para pumatay, kundi para ipaalala sa kanila kung nasaan silang lupa nakatapak.

—Ibaba mo ‘yan, Diego —mahinahon kong utos sa bata. Nag-alinlangan siya, pero nang hawakan ko ang kanyang balikat, naramdaman ko ang panginginig ng kanyang maliliit na bisig. Ibinaba niya ang baril, pero ang poot sa kanyang mga mata ay hindi nawala.

Hinarap ko ang lalaking may hawak ng papel. Siya siguro ang asawa ni Teresa. Malinis ang suot, pero ang kanyang mukha ay puno ng kayabangan na nagkukubli ng bulok na pagkatao.

—Ang lupang ito ay pribadong ari-arian —sabi ko, ang boses ko ay kasing tigas ng mga ugat ng puno ng mangga—. At ang mga taong nasa loob ng bakuran ko ay nasa ilalim ng aking proteksyon.

—May karapatan ako sa kanila! —sigaw ng lalaki, iwinawagayway ang papel—. Asawa ko siya! Anak ko ang mga ‘yan!

Ngumiti ako nang bahagya, isang ngiting walang bahid ng saya.

—Sa labas ng tarangkahang iyan, baka may silbi ang papel mo. Pero dito sa loob? Ang tanging batas na sinusunod ay ang batas ng taong nagpapakain sa kanila.

Tumingin ako sa mga kasama niya—mga bayarang goons na mukhang nag-aalinlangan na dahil sa laki ng aking bukid at sa seryosong tingin ng aking mga tauhan na unti-unti nang lumalabas mula sa mga puno, bitbit ang kanilang mga kagamitan sa pagsasaka. Sa Batangas, ang pagkakaisa ay hindi kailangang isigaw; nararamdaman ito sa hangin.

—Umalis na kayo —pagpapatuloy ko—. Bago ko pa maalala na ang mga peste sa taniman ay hindi lang uod, kundi pati na rin ang mga lalaking hindi marunong rumespeto sa babae at bata.

Nakita ko ang takot na gumapang sa mukha ng asawa ni Teresa. Alam niyang talo siya. Wala siyang laban sa isang komunidad na matagal nang nauuhaw sa katarungan. Sumakay sila sa sasakyan at mabilis na humarurot palayo, nag-iiwan ng usok at alikabok sa daan.

Naramdaman ko ang pagbitaw ng hininga ni Teresa. Napaluhod siya sa damuhan, umiiyak na parang isang batang nawala at sa wakas ay nahanap na. Nilapitan siya ni Diego at Nico, niyakap siya nang mahigpit.

Tumingala ako sa mga puno ng mangga. Ang sikat ng araw ay tumatagos sa mga dahon, nagbibigay ng pag-asa sa bawat sulok ng aking lupain. Noon ko napagtanto: ang bukid na ito ay hindi na malaki para sa isang tao. Dahil sa dulo ng mahabang panahon ng pangungulila kay Clara, muling nabuhay ang aking tahanan.

—Teresa —tawag ko sa kanya—. Marami pang dapat anihin sa likod. At ang mga bata… kailangan nilang matuto kung paano mag-alaga ng puno, hindi kung paano humawak ng baril.

Tumingin siya sa akin, may bagong liwanag sa kanyang mga mata. Hindi na siya ang babaeng nakayuko sa ulan.

Doon ko naintindihan: minsan, ang pagnanakaw ng mangga ay hindi krimen. Minsan, ito ay paraan ng tadhana para ibalik ang buhay sa isang pusong matagal nang naging tuyot. Sa gitna ng hitik na mga puno, hindi na ako nag-iisa. May pamilya na uli sa hapag-kainan, at sa wakas, ang bawat prutas na mahuhulog ay may sasalo na nang may pasasalamat.