ANG NANAY KO’Y PINANGALANANG “TAWAG-KAPATID” PARA MAGKAANAK NA LALAKI—PERO PAGKALIPAS NG MGA TAON, ANG KAPATID NA AKALA KONG UMAGAW SA LAHAT ANG SIYANG NAGBALIK NG BUONG BUHAY NIYA
Ang pangalan ng nanay ko ay Ligaya “Aya” Manalo.
Pero hindi talaga “Ligaya” ang unang pangalan niya.
Sa baryo nila sa Nueva Ecija, ang tawag sa kanya noon ay “Tawag-Kapatid”—isang palayaw na ibinigay sa mga babaeng ipinapanganak dahil umaasa ang pamilya na ang susunod na anak ay lalaki.
At ang masakit?
Dumating nga ang lalaking anak.
At simula noon, akala ko, doon nagsimula ang pinakamalaking kamalasan ng buhay ni Mama.
Kaya buong pagkabata ko, galit ako sa kapatid niyang si Tito Daniel.
Kapag ayaw ni Mama lumabas para mamili ng bigas, mantika o gulay, isang tawag lang niya kay Tito Daniel.
Darating iyon mula Cabanatuan, bitbit ang lahat.
Kapag kailangang lumipat ng bahay, siya ang unang hahawak ng kahon.
Noong bagong panganak si Mama sa akin at sinabi ni Papa na kailangan niyang kumuha ng tagapag-alaga, kinabukasan ay dumating si Tito Daniel na may maliit na folder.
Ibinagsak niya iyon sa mesa.
“May caregiving certificate ako.”
Napatingin si Papa.
“Ano naman gagawin mo rito?”
Ipinatong ni Tito ang dalawang kamay sa baywang.
“Ako na mag-aalaga kay Ate. Bakit tayo magbabayad ng ibang tao kung may libreng utusan naman kayo?”
Tumawa ang lahat.
Ako lang ang hindi.
Noong malaman ko kasi ang kasaysayan ng pangalan ni Mama, nagkaroon ako ng sariling kuwento sa isip.
Para sa akin, si Mama ang kawawang panganay na babae.
At si Tito Daniel ang paboritong anak na lalaki na umagaw sa lahat ng dapat sana’y para sa kanya.
Kaya kapag nagluluto si Tito ng paborito kong sweet and sour pork, hindi ko kinakain.
Kahit halos matulo na laway ko.
Kapag sinusundo niya ako sa elementary school, nakasimangot ako.
Minsan, hinila ko pa ang palda ng adviser ko.
“Ma’am, hindi ko po kilala ang lalaking iyan.”
Nanlaki ang mata ni Teacher.
“Hindi mo kilala?”
Umiling ako.
“Baka kidnapper po.”
Ayun.
Nauwi kami sa barangay police station.
Kailangan pang ilabas ni Tito Daniel ang valid ID niya, pati litrato naming dalawa noong binyag ko, family reunion at birthday ko para patunayang tunay ko siyang tiyuhin.
Nang dumating si Mama, halos hindi niya alam kung tatawa o maiinis.
Kinagabihan, habang magkatabi kami sa kama, tinanong niya ako.
“Anak, bakit ba ang sama-sama ng loob mo kay Tito Daniel?”
Humiga akong nakaharap sa kanya.
“Mama, dahil sa pangalan mo.”
Napakunot-noo siya.
“Pangalan ko?”
“Opo. Tinawag kang Tawag-Kapatid dahil gusto nina Lola at Lolo ng anak na lalaki. Tapos si Tito naman, Daniel ang pangalan, paborito pa. Hindi patas.”
Hinawakan ko ang kamay niya.
“Magpalit ka na ng pangalan, Ma. Hindi mo kailangang dalhin habambuhay ang pangalan na nagpapaalala na ginawa ka lang para magkaroon sila ng anak na lalaki.”
Saglit na natahimik si Mama.
Pagkatapos, marahan niyang pinisil ang pisngi ko.
“Pero anak…”
Ngumiti siya.
“Gusto ko ang pangalan ko noon.”
Hindi ko maintindihan.
“Bakit?”
Doon niya sinabi ang linyang hindi ko kailanman nakalimutan.
“Dahil kung hindi ako pinangalanang ganoon, baka wala ngayon ang Tito Daniel mo.”
Akala ko nagbibiro siya.
Hanggang ikuwento niya ang lahat.
Noong isilang si Mama sa isang maliit na sitio malapit sa Gabaldon, ayaw siyang itira ni Lolo.
Unang anak.
Babae.
Para kay Lolo, kahihiyan iyon.
Bagong panganak pa lamang si Lola nang utusan siyang dalhin ang sanggol sa likod ng bundok.
Taglamig noon sa mataas na bahagi ng baryo.
Malamig ang hangin.
Makapal ang hamog.
Ibinalot ni Lola ang sanggol sa lumang kumot at naglakad palayo sa bahay habang sumusunod si Lolo.
Sa bungad ng baryo, nasalubong sila ng matandang kapitan.
“Hoy, saan ninyo dinadala ang bata?”
Walang sumagot.
Tiningnan niya ang sanggol na namumutla sa lamig.
Pagkatapos ay sinabi niyang:
“Huwag ninyong itapon. Pangalanan ninyong Tawag-Kapatid. Baka ang susunod, lalaki.”
Noong panahong iyon, marami ang naniniwala sa ganoong pamahiin.
At dahil may tatlong anak na lalaki ang kapitan, naniwala sina Lolo.
Iniuwi nila si Mama.
Nabuhay siya dahil sa isang pangalan na sa tingin ko noon ay sumpa.
Pagkalipas ng tatlong taon, isinilang si Tito Daniel.
Nagdiwang ang buong pamilya.
May handaan.
May litson.
May karaoke.
May mga kapitbahay na dumating para makita ang inaabangang anak na lalaki.
Tatlong taong gulang si Mama noon.
Ang naalala raw niya ay ang dami ng pagkain.
Kaya nang tanungin siya kung masaya ba siyang may kapatid, tumango siya habang puno ng karne ang bibig.
“Opo! Sana marami pa akong kapatid na lalaki para marami ulit pagkain!”
Nagtawanan ang matatanda.
May isang tiyahin pa raw na nagsabi:
“Bilisan mong lumaki, Aya. Ikaw ang tutulong sa pagpapaaral sa kapatid mo!”
Hindi niya naintindihan iyon.
Bata pa siya.
Ang alam lang niya, masaya ang bahay noong araw na ipinanganak si Daniel.
Pero kinabukasan, umalis sina Lolo at Lola patungong Maynila para magtrabaho.
Kasama si Daniel.
Iniwan si Mama sa lola niyang matanda na.
Limang taong gulang siya nang matutong magsaing.
Walong taong gulang nang siya ang nag-aalaga sa matanda nilang lola.
At nang mamatay iyon, umuwi sina Lolo, Lola at Daniel para sa burol.
Doon nakita ni Mama ang kapatid niyang nakasuot ng bagong jacket at sapatos na umiilaw kapag tumatakbo.
Buong gabi, palihim niyang tinitigan ang sapatos.
Sa isip niya, kapag isinama na siya sa Maynila, baka magkaroon din siya noon.
Kaya bago matulog, inayos niya ang mga damit niya sa maliit na bayong.
Ayaw niyang sabihang mabagal.
Ayaw niyang maiwan.
Kinabukasan, binigyan siya ni Lola ng pera.
“Bili kang asin sa tindahan.”
Tumakbo si Mama.
Bumili ng asin.
Kumuha ng sukli.
At pagbalik niya…
Wala na ang lahat.
Tumakbo siya hanggang dulo ng baryo.
Sa malayo, nakita niya ang traysikel na sinasakyan ng tatlo.
“Mama!”
Sigaw siya nang sigaw.
“May asin na po ako!”
“Hintayin n’yo ako!”
“Hindi ako nagtagal!”
Pero hindi huminto ang sasakyan.
Walong taong gulang ang nanay ko nang maunawaan niyang hindi siya basta nakalimutan.
Iniwan talaga siya.
Simula noon, naniwala siyang ganoon na talaga ang buhay niya.
Siya ang babaeng isinilang para tawagin ang anak na lalaki.
At si Daniel ang batang isinilang para mahalin.
Hanggang dalawang taon ang lumipas.
Sampung taong gulang si Mama nang bumalik sina Lolo at Lola sa baryo.
Kasama si Tito Daniel.
Pero may kakaiba.
Hindi tumatakbo si Daniel.
Hindi rin siya nakangiti.
At nang makita niya ang nanay ko sa may bakuran…
Bigla niyang binitiwan ang bag niya.
Tumakbo siya papunta kay Mama.
At sa harap nina Lolo at Lola, mahigpit niyang niyakap ang ate niyang ilang taon niyang halos hindi nakita.
Pagkatapos ay nagsalita siya nang malakas.
“ATE, HUWAG KANG SUMAMA SA KANILA.”
Namutla si Lola.
Lumapit si Lolo.
“Daniel, tumahimik ka.”
Pero lalong humigpit ang yakap ng bata kay Mama.
At saka niya inilabas mula sa loob ng kanyang damit ang isang sobre.
“May dala akong pera.”
“Tumakas tayo.”
PARTE2
Nakatitig lamang si Mama sa kapatid niya.
Pitong taong gulang pa lang si Daniel noon.
Mas maliit kaysa sa kanya.
Pero mahigpit ang pagkakahawak nito sa kamay niya, na para bang kapag bumitaw siya ay mawawala na naman ang ate niya.
“Anong sinasabi mo?” tanong ni Mama.
Hindi agad sumagot si Daniel.
Sa halip, ibinigay niya ang sobre.
May lamang mga lukot-lukot na perang papel.
Piso.
Limang piso.
Sampung piso.
May ilang barya pa.
“Pera ko ’yan,” sabi niya. “Iniipon ko.”
“Para saan?”
“Para makapunta tayo sa Maynila.”
Napatigil si Mama.
Akala niya dati, masaya ang buhay ni Daniel sa siyudad.
Bagong sapatos.
Bagong damit.
Kasama ang mga magulang.
Pero noong araw na iyon, unang beses niyang nalaman na iba pala ang totoo.
Nang lumipat sa Maynila sina Lolo at Lola, pareho silang nagtrabaho sa palengke.
Hindi naging maganda ang buhay.
Nalulong sa sugal si Lolo.
Kapag natatalo, umiinom.
Kapag lasing, nagwawala.
At kapag kulang ang pera, kay Lola ibinubuhos ang galit.
Si Daniel, kahit batang-bata pa, ang madalas pumagitna.
Pero ang mas hindi niya makalimutan ay ang isang gabi nang marinig niyang pinag-uusapan ng mga magulang si Mama.
“Dalhin na natin si Aya rito,” sabi ni Lola.
Sumigaw si Lolo.
“Para saan? Dagdag pakain?”
“Malaki na siya. Pwede nang magtrabaho.”
Tahimik na nakikinig si Daniel mula sa likod ng kurtina.
“May kakilala akong may-ari ng karinderya,” dagdag ni Lolo. “Kailangan ng batang maghugas. Doon natin ilagay. Bawasan sa sahod niya ang pagkain.”
Hindi alam ni Daniel kung magkano ang sahod.
Hindi rin niya naiintindihan kung bakit kailangang magtrabaho ng sampung taong gulang.
Pero alam niyang mali.
Kaya nang sabihin sa kanya na uuwi sila ng probinsiya para kunin si Mama…
Nagsimula siyang mangolekta ng pera.
Kinuha niya ang pamaskong ipon niya.
Hindi siya bumili ng laruan.
Ibinenta niya sa kaklase ang dalawang holen at isang lumang robot.
At iyon ang perang nasa sobre.
“Hindi kita hahayaang dalhin nila roon,” sabi niya kay Mama.
Galit na hinila ni Lolo ang braso niya.
“Ano bang alam mo?”
Kumagat si Daniel sa kamay ni Lolo.
Nagkagulo ang bakuran.
Nagsisigawan.
Dumating ang barangay captain—anak na noon ng matandang kapitang minsang nagligtas sa buhay ni Mama.
Nang marinig niya ang plano nina Lolo na patigilin sa pag-aaral si Mama at gawing trabahador sa karinderya, tumanggi siyang pumayag.
“Kung ayaw ninyong alagaan ang anak ninyo,” sabi niya, “huwag ninyong kunin para pagkakitaan.”
Sa huli, naiwan si Mama sa baryo.
Pero naiwan din si Daniel.
Ayaw na nitong bumalik sa Maynila.
“Dito ako kay Ate.”
Iyon ang unang pagkakataon na may taong pumili kay Mama.
Hindi dahil kailangan siyang magtrabaho.
Hindi dahil may silbi siya.
Kundi dahil gusto lamang nitong manatili sa tabi niya.
Nang gabing iyon, magkatabi silang natulog sa lumang papag.
Bago pumikit si Daniel, sinabi niya:
“Ate?”
“Ano?”
“Paglaki ko, bibili kita ng sapatos na umiilaw.”
Napatawa si Mama.
“Matanda na ako noon.”
“E di malaking sapatos na umiilaw.”
Iyon ang unang alaala niya kay Tito Daniel na walang bahid ng sama ng loob.
Mula noon, magkasama silang lumaki.
Si Mama ang nagluluto.
Si Daniel ang nag-iigib.
Kapag may nang-aasar kay Mama sa paaralan dahil luma ang uniporme niya, naghihintay si Daniel sa labas at pinandidilatan ang mga bata.
Kapag si Daniel naman ang may takdang-aralin na hindi maintindihan, si Mama ang nagtuturo.
Hindi sila nagkaroon ng maraming laruan.
Pero gumawa si Daniel ng saranggola mula sa lumang dyaryo.
Ginawan ni Mama ng bola ang kapatid gamit ang lumang medyas.
Tuwing Pasko, madalas wala silang bagong damit.
Pero sabay nilang pinipinturahan ng puting toothpaste ang kupas nilang rubber shoes para magmukhang bago.
Habang tumatanda sila, lalong naging malinaw kay Daniel ang isang bagay.
Ayaw niyang maging dahilan kung bakit mawawala ang kinabukasan ng ate niya.
Noong sixteen si Mama, bumalik sina Lolo at Lola.
May panibagong plano.
May lalaking anak ng negosyante sa kabilang bayan.
Dalawampu’t anim na taong gulang.
Gustong pakasalan si Mama.
May malaking bigay-kaya raw.
“Maganda na ito,” sabi ni Lolo. “May pambayad tayo sa matrikula ni Daniel.”
Noon nasa fourth year high school si Mama.
Magaling siyang estudyante.
Gusto niyang maging teacher.
Pero nang marinig niyang para sa pag-aaral ni Daniel ang pera, halos pumayag siya.
Bago pa siya makasagot, hinablot ni Daniel ang baso sa mesa at ibinagsak iyon.
Hindi dahil galit siya kay Mama.
Kundi dahil nanginginig siya sa galit sa mga magulang nila.
“Ayaw ko!”
Labing-tatlong taong gulang lamang siya.
Pero humarang siya sa harap ng ate niya.
“Hindi ako mag-aaral gamit ang perang galing sa pagbenta kay Ate.”
“Daniel!” sigaw ni Lola.
“Kung kailangan, titigil ako.”
“Tumahimik ka!”
“Hindi!”
Umiiyak na si Daniel noon.
“Si Ate nga ang nagtuturo sa akin. Si Ate ang naghahati ng pagkain niya kapag wala tayong ulam. Si Ate ang gumagawa ng project ko kapag nagtatrabaho ako sa bukid.”
“Bakit ako ang dapat pag-aralin tapos siya ang ibibigay n’yo sa lalaking hindi niya gusto?”
Tahimik ang buong bahay.
At sa unang pagkakataon, may nagsabi nang malakas sa lahat ng bagay na matagal nang tinanggap ni Mama bilang normal.
Hindi pala normal.
Hindi pala utang ng isang ate ang buong buhay niya sa kapatid na lalaki.
At higit sa lahat, hindi pala gusto ni Daniel na tanggapin ang anumang bagay na kinuha mula kay Mama.
Hindi natuloy ang kasal.
Tinulungan sila ng barangay captain na makahanap ng scholarship.
Pagkatapos ng high school, nakapasok si Mama sa state university sa Cabanatuan.
Education ang kinuha niya.
Si Daniel naman, habang nag-aaral sa high school, nagtatrabaho tuwing weekend sa talyer.
May isang taong bawat buwan na nagpapadala kay Mama ng maliit na halaga.
Minsan limang daan.
Minsan isang libo.
Laging may note:
“Para sa pamasahe ni Ate.”
Hindi niya alam na si Daniel pala iyon.
Nang makapagtapos si Mama, si Daniel ang pinakamalakas pumalakpak sa graduation.
At bago sila umuwi, may iniabot itong kahon.
Pagbukas ni Mama…
Isang pares ng rubber shoes.
Sa gilid ng talampakan, may maliliit na ilaw.
Humagalpak siya ng tawa.
“Daniel! Teacher na ako!”
“Kahit teacher, pwede pa ring magsuot ng umiilaw.”
“Ang baduy!”
“Eh di huwag mong isuot.”
Pero sinuot ni Mama buong araw.
Iyon ang unang sapatos na binili ni Tito Daniel para sa kanya.
At hanggang ngayon, nakatago pa rin iyon sa lumang kahon sa aparador namin.
Pagkatapos ikuwento sa akin ni Mama ang lahat ng iyon, hindi ako makatulog.
Biglang bumalik sa isip ko ang lahat ng ginawa ko kay Tito.
Ang hindi pagkain ng niluto niya.
Ang pagsisinungaling sa teacher.
Ang pagpapadala ko sa kanya sa police station dahil tinawag ko siyang kidnapper.
Kinabukasan, narinig kong may kumakalansing sa kusina.
Paglabas ko, naroon si Tito Daniel.
Nagpiprito ng lumpiang shanghai.
“Uy,” sabi niya nang makita ako. “Gising na ang mortal kong kaaway.”
Hindi ako sumagot.
Lumapit ako.
Napatingin siya.
“Ano ’yan? Huwag mong sabihing ipapaaresto mo na naman ako.”
Bigla ko siyang niyakap.
Natigilan siya.
“Hoy.”
Mas lalo kong hinigpitan.
“Tito…”
“Ano?”
“Sorry.”
Hindi siya agad nagsalita.
Pagkatapos ay dahan-dahan niyang pinatong ang kamay niya sa ulo ko.
“Anong ginawa mo?”
“Lahat.”
“Ay, marami ’yon.”
Napahikbi ako.
Tumawa siya.
“Biro lang.”
Ilang segundo kaming tahimik.
Pagkatapos ay bumulong ako.
“Akala ko kasi ninakaw mo kay Mama lahat.”
Huminga siya nang malalim.
“May ninakaw ako.”
Napabitaw ako.
“Ano?”
Ngumisi siya.
“Mga baon niyang itlog noong bata kami.”
Mula sa likod namin, narinig ko ang sigaw ni Mama.
“HOY! Inaamin mo rin!”
Nagtawanan kami.
Pero hindi doon natapos ang kuwento.
Makalipas ang maraming taon, nagkasakit si Lolo.
Matanda na siya.
Mahina na.
Bumalik siya sa amin.
Si Mama ang unang lumabas ng bahay.
Akala ko yayakapin niya.
Hindi.
Tahimik lamang siyang tumayo sa tapat nito.
“Aya,” sabi ni Lolo. “Anak…”
Matagal bago sumagot si Mama.
“Hindi mo ako anak noong kailangan kitang maging tatay.”
Napaiwas ng tingin si Lolo.
“Pero hindi ibig sabihin noon na gaganti ako ngayong mahina ka.”
Tinulungan niyang makapasok sa public hospital ang matanda.
Nagbigay ng pagkain.
Pero hindi niya ito pinatira sa bahay.
Hindi rin niya ibinigay ang lahat ng hinihingi.
Doon ko nakita ang pagkakaiba ng pagpapatawad at pagbabalik sa dating relasyon.
Pinatawad ni Mama ang sarili niya.
Hindi niya kailangang ibalik ang sarili niya sa mga taong minsang nagtapon sa kanya.
Si Tito Daniel naman ang nag-asikaso sa mga papeles.
Minsan tinanong ko siya:
“Hindi ka galit kina Lolo?”
Sumagot siya:
“Galit.”
“Pero bakit tumutulong ka?”
Tumingin siya kay Mama, na noon ay abala sa pagdidilig ng halaman.
“Dahil ayokong habang buhay kaming kinokontrol ng ginawa nila.”
“Kung gusto ni Ate tumulong, tutulungan ko siya.”
“Kung ayaw niya, hindi ko rin siya pipilitin.”
Iyon pala ang klase ng kapatid na lalaki na tinawag ng pangalan ni Mama sa mundong ito.
Hindi prinsipe.
Hindi paboritong anak.
Hindi tagapagmana.
Kundi isang batang minsang nag-ipon ng baryang piso-piso para iligtas ang ate niyang sampung taong gulang.
Ngayon, nasa fifties na sina Mama at Tito Daniel.
At nananatili pa rin ang dati nilang sistema.
Kapag may kailangang ayusin sa bahay, tawag kay Daniel.
Kapag masama ang pakiramdam ni Tito, tawag kay Mama.
Kapag may handaan, nag-aaway sila kung sino ang magbabayad.
Kapag birthday ni Mama, laging may regalo si Tito na sapatos.
Minsan maganda.
Minsan pangit.
At minsan, para lang mang-asar…
May ilaw pa rin.
Noong huling birthday ni Mama, sinabi ko:
“Ma, gusto mo pa ring magpalit ng pangalan?”
Ngumiti siya.
“Hindi na.”
“Bakit?”
Tumingin siya kay Tito Daniel na noon ay nakikipagtalo kay Papa tungkol sa tamang timpla ng adobo.
Pagkatapos ay sinabi niya:
“May mga pangalan na ibinibigay sa atin dahil may maling dahilan ang ibang tao.”
“Pero habang nabubuhay tayo, tayo ang pumipili kung ano ang magiging kahulugan nito.”
“Sa kanila, ang pangalan ko noon ay ibig sabihin—kailangan nilang magkaroon ng anak na lalaki.”
Huminto siya.
“Pero para sa akin…”
Ngumiti si Mama.
“Ang ibig sabihin nito ay tinawag ko ang isang kapatid na hindi ako iniwan.”
At sa unang pagkakataon, naunawaan ko kung bakit hindi niya kailanman ikinahiya ang pangalang muntik nang maging marka ng kanyang kamalasan.
Dahil may mga salitang nililikha upang manakit.
Pero kapag napunta sa kamay ng tamang tao, maaari itong magkaroon ng panibagong kahulugan.
MENSAHE SA MGA MAMBABASA
Hindi porke’t may masakit na pinagmulan ang isang pangalan, pamilya o nakaraan ay doon na matatapos ang kuwento ng isang tao. Hindi natin kontrolado kung paano tayo tinanggap ng mundo noong una tayong dumating, pero maaari nating piliin kung paano tayo mamumuhay, sino ang iingatan natin, at anong klaseng pagmamahal ang ipapamana natin sa susunod na henerasyon.
Minsan, ang tunay na pamilya ay hindi nasusukat sa kung sino ang pinaboran noon—kundi kung sino ang kusang bumalik, humawak sa kamay mo, at nagsabing: “Hindi kita iiwan.”