BAHAGI 2

Hindi ko agad pinindot ang send.

Nakatayo ako sa madilim na pasilyo, hawak ang maleta sa isang kamay at ang cellphone sa kabila. Sa loob ng opisina, patuloy pa rin sa pagtawa ang anak ko at ang manugang ko, na para bang pinag-uusapan lang nila kung anong ulam ang bibilhin bukas.

Hindi nila alam, bawat salitang lumalabas sa bibig nila ay parang unti-unting pumuputol sa huling hibla ng awa sa puso ko.

Matagal kong tinitigan ang mensahe ng bumibili ng bahay ko sa Pilipinas.

“Kung pumayag kayo, bukas ng umaga ay agad naming ipapadala ang buong down payment sa inyong account.”

Kung kahapon ko nabasa iyon, baka tuwang-tuwa ko pa iyong ipinakita sa anak ko.

Baka sinabi ko pa:

—Anak, may pera na tayo. Makakahinga ka na.

Pero ngayong gabi, habang naririnig kong pinaplano nilang kunin ang huling ari-arian ko at saka ako itapon pabalik na parang lumang gamit, bigla kong naintindihan ang isang bagay.

Hindi pala lahat ng sakripisyo ay nagbubunga ng pagmamahal.

Minsan, habang lalo kang nagbibigay, lalo ka lang nilang tinatratong walang halaga.

Dahan-dahan akong nag-type ng sagot.

“Hindi ko na po itutuloy ang pagbebenta. Paumanhin po sa abala.”

Huminga ako nang malalim.

Pagkatapos, pinindot ko ang send.

Parang may malaking batong natanggal sa dibdib ko.

Ilang segundo lang, tumunog agad ang cellphone ko.

Tumawag ang pinsan ko mula sa Pilipinas.

Sinagot ko iyon sa mahinang boses.

—Ate, sigurado ka na ba? Mataas ang alok nila. Sayang din.

Tumingin ako sa saradong pinto ng opisina.

Narinig ko pa ang boses ng anak ko.

—Kapag nakuha na natin ang pera, madali na ang lahat.

Napangiti ako nang mapait.

—Sigurado ako. Hindi ko ibebenta ang bahay.

—May nangyari ba riyan?

Sandali akong natahimik.

Gusto kong sabihin lahat.

Gusto kong umiyak.

Gusto kong isumbong na ang anak na pinalaki ko, ang batang pinakain ko kahit minsan ako mismo ay tubig lang ang laman ng tiyan, ngayon ay naghihintay na lang sa pera ko.

Pero nilunok ko ang sakit.

—Wala. Nagbago lang ang isip ko. Pakisabi sa kanila, hindi na matutuloy.

—Sige, Ate. Pero kumusta ka riyan?

Napahawak ako sa hawakan ng maleta.

—Mabuti ako.

Iyon ang pinakamalaking kasinungalingang nasabi ko sa gabing iyon.

Pagkatapos ng tawag, hindi muna ako umalis.

Ibinalik ko ang maleta sa maliit kong silid.

Hindi pa tamang oras.

Kung aalis ako ngayon, maghihinala sila.

Kung maghihinala sila, baka pigilan nila ako, o mas malala, baka kunin nila ang pasaporte ko at mga dokumento.

Kilala ko ang anak ko.

Hindi siya naging ganito kabigat agad.

Unti-unti siyang nagbago.

Noong una, marunong pa siyang magpasalamat.

Noong unang buwan ko rito, lagi pa niyang sinasabi:

—Nay, salamat. Kung wala ka, hindi namin kakayanin.

Pero habang tumatagal, ang salamat ay naging utos.

Ang utos ay naging reklamo.

At ang reklamo ay naging pangmamaliit.

Hindi ko napansin agad, dahil inaakala kong pagod lang sila, nahihirapan lang sa buhay sa ibang bansa.

Ngayon ko lang nakita ang buong larawan.

Hindi sila pagod sa buhay.

Pagod sila sa presensya ko.

Pero hindi sila pagod sa pakinabang ko.

Kinabukasan, gumising ako gaya ng dati.

Alas-kuwatro y medya.

Tahimik kong binuksan ang kusina, nagsaing, nagluto ng itlog, nagpainit ng gatas para sa apo ko, at naghanda ng baon ng anak ko.

Ginawa ko ang lahat nang maayos.

Mas maayos pa kaysa dati.

Hindi dahil gusto ko silang pagsilbihan.

Kundi dahil ayokong mapansin nilang may nagbago.

Bumaba ang manugang ko, nakasuot ng malambot na robe, hawak ang cellphone.

Tinignan niya ang mesa at bahagyang kumunot ang noo.

—Bakit walang avocado toast?

Mahinahon akong sumagot.

—Wala nang avocado sa ref. Bibilhin ko mamaya.

Umirap siya.

—Dapat kagabi mo pa tinignan.

Dati, hihingi ako agad ng tawad.

Ngayon, tumango lang ako.

—Sige.

Napatigil siya sandali, marahil dahil hindi niya narinig ang dating kinakabahan kong boses.

Pero hindi na niya pinansin.

Dumating ang anak ko, nagmamadaling umupo.

—Nay, mamaya pumunta ka sa banko ha.

Nanatili akong nakayuko habang naglalagay ng kanin sa plato ng apo ko.

—Bakit?

—Para ayusin ang tungkol sa bahay sa Pilipinas. Kapag may pumasok na down payment, kailangan natin ilipat agad dito.

Narinig ko ang salitang “natin”.

Noon, kapag sinasabi niya ang “natin”, lumalambot ang puso ko.

Ngayon, para iyong tinik.

Tiningnan ko siya.

—Hindi pa naman sigurado ang buyer.

Bahagya siyang nainis.

—Ano’ng hindi sigurado? Sabi mo mataas ang alok.

—Oo, pero kailangan pang ayusin ang papeles.

Sumingit ang manugang ko.

—Mas mabuti sigurong pabilisin ninyo. Mahirap maghintay. May nakaabang na kaming lugar para sa bagong branch.

Nakangiti siya, pero ang mga mata niya ay parang nagbabantay.

Ngumiti rin ako.

—Tingnan ko kung ano ang magagawa ko.

Natuwa ang anak ko.

—Ayan. Alam kong maaasahan ka talaga, Nay.

Kung dati, sapat na ang isang “maaasahan ka” para makalimutan ko ang pagod.

Ngayon, lalo lang luminaw sa akin na hindi pagmamahal ang ibig niyang sabihin.

Kagamitan.

Iyon ang tingin niya sa akin.

Pagkatapos nilang umalis, hinatid ko ang apo ko sa maliit na paaralan malapit sa lugar namin. Mahigpit niyang hinawakan ang kamay ko.

—Lola, bakit malungkot ka?

Napatigil ako.

Sa lahat ng tao sa bahay na iyon, ang batang ito lang pala ang nakapansin.

Yumuko ako at inayos ang kuwelyo ng damit niya.

—Hindi ako malungkot. Pagod lang si Lola.

—Pagod ka lagi.

Napangiti ako, pero may kirot.

—Kaya nga kailangan ni Lola magpahinga minsan.

Tumingala siya sa akin.

—Sama ako?

Napahaplos ako sa pisngi niya.

—Hindi ngayon, anak.

Ayokong idamay ang bata.

Wala siyang kasalanan.

Pero hindi rin maaaring manatili ako sa impiyerno dahil lang mahal ko siya.

Pagkatapos ko siyang ihatid, hindi ako umuwi agad.

Sumakay ako ng bus papunta sa isang lugar kung saan maraming kababayan natin ang nagtatrabaho. Doon, may maliit na opisina ng isang organisasyong tumutulong sa matatandang Pilipino at mga migranteng pamilya.

Matagal ko nang alam ang lugar na iyon.

Ilang beses ko na iyong nadaanan.

Pero hindi ako pumasok noon dahil nahihiya ako.

Pakiramdam ko kasi, kapag humingi ako ng tulong, parang inaamin kong nabigo ako bilang ina.

Ngayon, naiintindihan ko na.

Hindi kabiguan ang humingi ng tulong.

Mas malaking kabiguan ang manatiling inaabuso habang sinasabi sa sarili na pagmamahal iyon.

Sa loob ng opisina, sinalubong ako ng isang babaeng nasa edad singkuwenta. Maaliwalas ang mukha niya at marunong magsalita ng Tagalog.

—Magandang umaga po. May maitutulong po ba kami?

Umupo ako sa harap niya.

Hawak ko ang bag na may lamang pasaporte, ID, lumang resibo ng perang ipinadala ko sa anak ko, kopya ng bank transfer, at larawan ng bahay ko sa Pilipinas.

Matagal akong hindi nakapagsalita.

Pagkatapos, dahan-dahan kong sinabi:

—Gusto ko pong umalis sa bahay ng anak ko. Pero ayokong malaman nila muna.

Hindi siya nagulat.

Hindi rin siya nagtanong ng mapanghusga.

Tahimik lang siyang kumuha ng papel.

—Sige po. Unahin natin ang kaligtasan ninyo.

Kaligtasan.

Nang marinig ko ang salitang iyon, bigla akong naiyak.

Dahil sa loob ng tatlong taon, ang akala ko kailangan ko lang ay pasensya.

Hindi ko alam na ang kailangan ko pala ay kaligtasan.

Ikinuwento ko sa kanya ang lahat.

Hindi buo, hindi detalyado, pero sapat.

Ang listahan ng patakaran.

Ang pagtawag sa akin na kasambahay.

Ang plano nilang kunin ang pera sa bahay.

Ang paglalagay sa akin sa silid na parang bodega.

Habang nagsasalita ako, nanginginig ang kamay ko.

Hindi dahil natatakot ako.

Kundi dahil unang beses kong narinig sa sarili kong bibig ang katotohanan.

Tapos na akong magpanggap.

Matapos akong pakinggan, sinabi ng babae:

—Una, siguraduhin ninyong nasa inyo ang passport at mahahalagang dokumento.

Tumango ako.

—Nasa akin po.

—Pangalawa, gumawa tayo ng bagong bank account na kayo lang ang may access.

—Pangatlo, kung may pera kayong nakalagay sa account na alam ng anak ninyo, ilipat natin ang kaya ninyong ilipat.

Nanlamig ako.

May maliit pa akong ipon sa joint account na binuksan ng anak ko para raw mas madali niyang mabayaran ang gastos ko.

Noon, wala akong hinala.

Ngayon, alam kong maling-mali iyon.

—Pang-apat, humanap tayo ng pansamantalang matitirhan ninyo.

—May matutuluyan po ba ako?

Ngumiti siya.

—May mga pamilya at kababayan tayong nagpaparenta ng maliit na kuwarto. Tahimik, ligtas, at abot-kaya.

Sa unang pagkakataon sa mahabang panahon, nakaramdam ako ng konting pag-asa.

Hindi pala sarado ang mundo.

Hindi pala bahay lang ng anak ko ang natitirang pinto.

Mula roon, sinamahan niya ako sa bangko.

Gumawa ako ng sariling account.

Inilipat ko ang natitirang pera na akin.

Hindi malaki, pero sapat para makapagsimula.

Pagkatapos, tinawagan ko ulit ang pinsan ko.

—Pakisabi sa kapitbahay natin sa Pilipinas, may ipapagawa ako sa bahay.

—Ano iyon, Ate?

—Ayusin ang bubong. Linisin ang bakuran. Palitan ang kandado.

—Uuwi ka ba?

Tumingin ako sa labas ng bintana. Malamig ang hangin, pero kakaiba ang gaan ng dibdib ko.

—Hindi pa. Pero gusto kong handa ang bahay kapag bumalik ako.

Pagkatapos ng tawag, nagpunta ako sa isang maliit na tindahan ng secondhand luggage. Bumili ako ng mas matibay na maleta, hindi masyadong mahal. Bumili rin ako ng simpleng jacket, sapatos, at ilang damit na hindi kailangang plantsahin.

Sa loob ng tatlong taon, halos wala akong binili para sa sarili ko.

Kapag may pera ako, iniisip ko agad ang apo ko.

Kapag may sobra, ibinibigay ko sa anak ko.

Kapag may gusto ako, sinasabi ko sa sarili:

Matanda ka na. Hindi mo na kailangan.

Ngayon, habang hawak ko ang bagong sapatos, bigla kong naalala ang sarili ko noong bata pa.

Mahilig pala ako noon sa magagandang sapatos.

Mahilig akong maglakad sa palengke, mamili ng tela, tumawa kasama ang mga kaibigan.

Kailan ko ba nakalimutang tao rin ako?

Kinahapunan, umuwi ako na parang walang nangyari.

Nasa sala ang manugang ko, nanonood ng serye. Nang makita niya ako, agad niyang sinabi:

—Late ka.

—Namili ako.

—Nasaan ang resibo?

Tumingin ako sa kanya.

—Bakit?

Napataas ang kilay niya.

—Para malaman namin kung tama ang ginastos mo.

Tahimik kong inilapag ang mga gulay sa mesa.

—Gamit ko ang pera ko.

Napahinto siya.

Para bang hindi niya inaasahang sasagutin ko iyon.

—Ano’ng ibig mong sabihin?

—Ang ibig kong sabihin, ako ang nagbayad.

Sumimangot siya.

—Dapat transparent tayo sa bahay na ito.

Ngumiti ako nang bahagya.

—Oo. Dapat nga.

Pagdating ng anak ko, halata agad na may ibinulong sa kanya ang asawa niya.

Habang kumakain kami, paulit-ulit niya akong sinusulyapan.

Sa wakas, nagsalita siya.

—Nay, sabi ni Liza, medyo iba raw ang tono mo kanina.

Liza.

Iyon ang pangalan ng manugang ko.

Noong unang panahon, tuwang-tuwa ako sa kanya.

Maganda, edukada, maayos manamit.

Akala ko, magiging mabuting asawa siya ng anak ko.

Hindi ko alam, may mga taong maganda ang panlabas pero mabagsik ang puso kapag walang ibang nakakakita.

Ibinaba ko ang kutsara.

—Anong tono?

—Parang may tinatago ka.

Napatingin ako sa kanya.

—Ikaw ba, anak? May tinatago ka ba sa akin?

Natigilan siya.

—Ano’ng ibig mong sabihin?

—Wala. Nagtatanong lang.

Saglit na bumigat ang hangin.

Napansin kong hindi komportable ang dalawa.

Dati, ako ang nanginginig kapag tahimik sila.

Ngayon, sila naman ang hindi mapakali sa katahimikan ko.

Pagkatapos ng hapunan, gaya ng dati, iniwan nila ang mga plato sa mesa.

Tumayo ang manugang ko.

—Pakilinis na lang.

Tumayo rin ako.

Pero sa halip na kunin ang mga plato, kinuha ko ang aking tasa lamang.

Nilagay ko iyon sa lababo.

Nilinis.

Pinunasan.

Pagkatapos ay naglakad ako papunta sa silid ko.

Narinig ko ang boses niya mula sa likod.

—Excuse me? Paano iyong iba?

Huminto ako.

—Pagod ako.

Natawa siya na parang hindi makapaniwala.

—Pagod? Buong araw ka lang naman nasa bahay.

Lumingon ako.

—Buong araw akong gumagalaw sa bahay na ito. Hindi iyon ibig sabihin wala akong karapatang mapagod.

Namula ang mukha niya.

Ang anak ko naman ay mabilis na tumayo.

—Nay, huwag kang magsimula ng drama.

Mahinahon akong sumagot.

—Hindi ako nagsisimula. Tinatapos ko lang ang araw ko.

Pumasok ako sa silid at isinara ang pinto.

Sa labas, narinig ko silang nagbubulungan.

Alam kong nagulat sila.

Mabuti.

Hayaan silang masanay.

Kinabukasan, nagpatuloy ang plano ko.

Habang nasa trabaho ang anak ko at nasa salon ang manugang ko, dahan-dahan kong inimpake ang ilang gamit na mahalaga sa akin.

Hindi lahat.

Ayokong halata.

Una kong inilagay ang mga dokumento.

Pasaporte.

ID.

Bank papers.

Mga resibo ng perang naipadala ko sa anak ko.

Mga litrato ng bahay sa Pilipinas.

Isang lumang larawan naming mag-asawa noong bata pa kami.

Sa larawang iyon, nakangiti ako.

Malapad ang ngiti ko.

Parang walang takot sa mundo.

Hinaplos ko ang mukha ng yumao kong asawa.

—Pasensya ka na. Ang tagal kong nakalimutan ang bilin mo.

Naalala ko ang sinabi niya bago siya pumanaw:

—Huwag mong ibigay lahat, kahit anak pa natin. Magtira ka para sa sarili mo.

Noon, sumama ang loob ko.

Akala ko, bakit niya pinagdududahan ang sarili naming anak?

Ngayon, parang naririnig ko siyang bumubulong:

Sinabi ko na sa iyo.

Napangiti ako habang umiiyak.

Pagkatapos kong mag-impake, tinawagan ko ang organisasyong pinuntahan ko kahapon. May nakita na raw silang matutuluyan ko.

Isang maliit na kuwarto sa bahay ng isang Pilipinang biyuda na matagal nang nakatira sa bansang iyon.

Tahimik daw.

Malinis.

May sariling susi.

Mura ang upa.

Pinapunta nila ako kinahapunan para tingnan.

Pagdating ko roon, sinalubong ako ng may-ari ng bahay. Payat siya, may uban na rin, pero mabait ang ngiti.

—Ikaw si Aling Teresa?

Tumango ako.

—Opo.

—Ako si Nora. Halika, tingnan mo ang kuwarto.

Maliit ang kuwarto.

Isang kama.

Isang mesa.

Isang aparador.

May bintanang nakaharap sa maliit na hardin.

Hindi marangya.

Pero nang makita ko iyon, halos maiyak ako.

Dahil sa unang tingin pa lang, alam kong doon walang sisigaw sa akin.

Walang magbibilang kung ilang baso ang ginamit ko.

Walang magsasabing nakikitira lang ako.

Walang magpaparamdam na istorbo ang bawat hinga ko.

—Magkano po ang upa?

Sinabi niya ang halaga.

Kaya ko.

Hindi madali, pero kaya.

—Kukunin ko na po.

Ngumiti siya.

—Kailan ka lilipat?

Tumingin ako sa cellphone ko.

May mensahe mula sa anak ko.

“Nay, bilisan mo umuwi. Wala pang dinner. At tawagan mo rin ang buyer ng bahay. Kailangan na natin ng update.”

Binasa ko iyon nang walang nararamdaman.

Pagkatapos, sumagot ako kay Nora.

—Bukas ng gabi po.

Kinagabihan, umuwi ako nang mas maaga.

Nagluto ako ng hapunan.

Masarap, mainit, kumpleto.

Paborito ng anak ko ang ulam.

Paborito rin ng apo ko ang sopas.

Habang kumakain sila, pinanood ko sila nang tahimik.

Ang apo ko lang ang masayang ngumiti sa akin.

—Lola, ang sarap!

Pinisil ko ang pisngi niya.

—Kumain ka pa.

Ang anak ko naman, pagkatapos ng ilang subo, nagsalita agad.

—Nay, nakausap mo ba ang buyer?

—Oo.

Naningkit ang mata ng manugang ko.

—Ano’ng sabi?

—Aayusin daw nila.

Hindi naman ako nagsinungaling.

Inayos ko na nga.

Inayos kong hindi na sila makikinabang.

Napangiti ang anak ko.

—Buti naman. Kapag nakuha natin ang pera, mabilis na ang expansion.

—At siyempre, Nay, aalagaan ka rin namin.

Ang salitang “aalagaan” ay halos ikatawa ko.

Pero hindi ako tumawa.

Tumingin lang ako sa kanya.

—Talaga?

—Oo naman. Bakit naman hindi?

Tahimik kong naalala ang listahan ng patakaran.

Ang access card.

Ang pagtawag sa akin na kasambahay.

Ang bodega.

Ang mga salitang “dagdag gastos”.

Lahat iyon, parang mga batong nakapatong sa mesa sa pagitan namin.

Pero siya, walang nakikita.

Dahil para sa kanya, kapag ngumiti ako, ibig sabihin okay na ang lahat.

Pagkatapos ng hapunan, ako pa rin ang naghugas ng pinggan.

Huling gabi na iyon.

Gusto kong tapusin nang maayos.

Hindi para sa kanila.

Para sa sarili ko.

Para wala akong pagsisisihan.

Kinabukasan, dinala ko ang apo ko sa paaralan gaya ng dati.

Pagdating namin sa gate, bigla niya akong niyakap.

—Lola, sunduin mo ako mamaya ha?

Nanikip ang dibdib ko.

Hindi ko kayang magsinungaling sa bata.

Kaya yumuko ako at hinaplos ang buhok niya.

—Kung hindi man ako ang sumundo, tandaan mo, mahal na mahal ka ni Lola.

Kumunot ang noo niya.

—Aalis ka?

Ngumiti ako kahit nangingilid ang luha.

—Magpapahinga lang si Lola.

—Babalik ka?

Hindi ako nakasagot agad.

Sa huli, hinalikan ko siya sa noo.

—Kapag puwede na.

Pumasok siya sa paaralan na paulit-ulit lumilingon.

Nang mawala siya sa paningin ko, doon lang ako umiyak.

Tahimik.

Mabilis.

Pagkatapos, pinunasan ko ang luha ko at dumiretso sa bangko.

Sinigurado kong wala nang access ang anak ko sa anumang natitirang pera ko.

Pagkatapos, pumunta ako sa bahay ni Nora at iniwan ang unang bag ko roon.

Bumalik ako sa bahay ng anak ko bago sila umuwi.

Sa pagkakataong iyon, hindi na ako nagluto.

Umupo ako sa maliit kong silid.

Tiningnan ko ang paligid.

Isang kama.

Isang lumang kumot.

Ilang kahon.

Walang bakas na naging bahagi ako ng bahay na iyon sa loob ng tatlong taon.

Wala man lang larawan ko sa sala.

Wala man lang upuang masasabing akin.

Tama pala sila.

Matagal na nila akong ginawang hindi kasama sa pamilya.

Ako lang ang huling nakaalam.

Alas-sais y medya, dumating ang anak ko.

Narinig ko agad ang boses niya.

—Nay? Nasaan ang dinner?

Hindi ako sumagot.

Sumunod ang boses ng manugang ko.

—Bakit ang dilim ng kusina? Ano na naman ito?

Pumasok ang anak ko sa silid ko.

Nakita niya akong nakaupo sa kama.

—Nay, anong ginagawa mo? Gutom na kami.

Tumayo ako.

Kinuha ko ang maliit kong bag.

—May kailangan akong puntahan.

Napakunot ang noo niya.

—Ngayon? Paano kami?

Tiningnan ko siya nang matagal.

—Malalaki na kayo.

—Ano bang problema mo nitong mga araw na ito?

Dumating ang manugang ko sa likod niya, iritado.

—Kung aalis ka, siguraduhin mong maayos muna ang bahay. Hindi puwedeng basta ka na lang lalabas.

Napangiti ako.

—Hindi ba sabi ninyo, kailangan kong matuto ng boundaries?

Natigilan silang dalawa.

Ipinagpatuloy ko:

—Ngayon, susundin ko na.

—Simula ngayong gabi, hindi na ako makikialam sa pagkain ninyo.

—Hindi na ako makikialam sa labahin ninyo.

—Hindi na ako makikialam sa anak ninyo.

—Hindi na ako makikialam sa bahay ninyo.

Namula ang mukha ng anak ko.

—Nay, ano bang pinagsasabi mo?

—Sinasabi ko lang ang gusto ninyo.

Biglang nagbago ang tono niya.

—Nay, huwag kang magpadalos-dalos. Napapagod lang siguro tayo lahat. Pag-usapan natin.

Napatingin ako sa kanya.

Ngayon niya lang gustong pag-usapan.

Noong sinabihan akong kasambahay, tahimik siya.

Noong pinagpaplanuhan nilang kunin ang pera ko, masaya siya.

Noong pinapapirma ako sa patakaran, matigas ang mukha niya.

Ngayon na aalis ako, bigla siyang marunong lumambot.

—Pagod na ako, anak.

Mahina kong sinabi.

—Hindi sa gawaing bahay.

—Pagod na akong magmahal sa mga taong ang nakikita lang sa akin ay pakinabang.

Nanahimik siya.

Ang manugang ko naman ay napairap.

—Drama na naman.

Doon, tuluyan kong kinuha ang maleta sa ilalim ng kama.

Nakita iyon ng anak ko.

Nanlaki ang mga mata niya.

—Nay, saan ka pupunta?

Ngumiti ako.

—Sa lugar na hindi ako kailangang humingi ng permiso para huminga.

Hinawakan niya ang braso ko.

—Hindi ka puwedeng umalis. Paano ang bata? Paano ang bahay? Paano ang branch? Nakaasa na kami sa pera ng bahay mo!

Napatigil ako.

Sa wakas, lumabas din ang totoo.

Hindi niya sinabing:

Paano ako, Nay?

Hindi niya sinabing:

Mahal kita.

Ang unang pumasok sa isip niya ay bata, bahay, branch, pera.

Dahan-dahan kong inalis ang kamay niya sa braso ko.

—Tungkol sa bahay ko sa Pilipinas…

Pareho silang napatingin sa akin.

Nagbago ang mukha ng manugang ko.

—Ano?

Mahinahon kong sinabi:

—Hindi ko na ibebenta.

Parang may sumabog na katahimikan sa loob ng silid.

Namuti ang mukha ng anak ko.

—Ano’ng sinabi mo?

—Hindi ko na ibebenta ang bahay.

—Pero kailangan natin ang pera!

—Hindi natin. Kayo.

Nanginginig ang boses niya.

—Nay, hindi mo naiintindihan. Nakapag-commit na ako. May kausap na akong landlord. May advance payment na kailangan.

—Hindi ko problema iyon.

Napaatras siya na parang hindi niya ako kilala.

Marahil nga hindi.

Dahil ngayon lang niya nakita ang ina niyang marunong tumanggi.

Ang manugang ko naman ay biglang sumingit.

—Hindi ka puwedeng umatras. Pinangakuan mo kami.

Tiningnan ko siya.

—Hindi ko kayo pinangakuan. Kayo ang nagplano.

—Ang kapal naman ng mukha mo!

Napangiti ako nang malamig.

—Narinig ko na iyan dati. Mula rin sa iyo.

Bigla siyang natahimik.

Nakita kong may takot na dumaan sa mga mata niya.

Siguro naisip niya kung ano pa ang narinig ko.

Kinuha ko ang bag ko at lumakad papunta sa pinto.

Sumunod ang anak ko.

—Nay, sandali. Pag-usapan natin. Huwag kang aalis nang ganito.

Huminto ako sa may pintuan.

Lumingon ako sa kanya.

—Noong bata ka, kapag umiiyak ka, kahit pagod na pagod ako, binubuhat kita.

—Noong nag-aaral ka, kahit wala akong bagong damit, binibili ko ang kailangan mo.

—Noong nagsimula ka rito, kahit natatakot akong mag-isa sa ibang bansa, lumipad ako para tulungan ka.

—Tatlong taon akong nagsilbi sa bahay na ito.

—Hindi ako naningil.

—Hindi ako nagreklamo.

—Hindi ako humingi ng kapalit.

Nangingilid ang luha ko, pero matatag ang boses ko.

—Ang hiningi ko lang, ituring ninyo akong tao.

Wala siyang naisagot.

Binuksan ko ang pinto.

Sa labas, malamig ang hangin.

Pero sa unang pagkakataon, hindi ako nanginig.

Humakbang ako palabas.

At sa likod ko, narinig ko ang nanginginig na boses ng anak ko.

—Nay… paano kami bukas?

Hindi ako lumingon.

Dahil ang tanong na iyon ang pinakamatibay na sagot.

Hanggang sa huli…

Ang iniisip pa rin niya ay kung sino ang mag-aasikaso sa kanila kinabukasan.

Hindi kung saan matutulog ang ina niya ngayong gabi.

(Itutuloy sa BAHAGI  3….)