KAKATATLONG BUWAN PA LANG MULA NANG MAILIBING KO ANG ASAWA KO.
AT KAGABI, PUMASOK SA KUWARTO KO ANG KAPATID NIYA NANG HINDI MAN LANG KUMATOK.

Dahan-dahang nagsara ang pinto. Kumakalansing ang electric fan. Bukas pa ang ilaw sa sala.

Mula nang araw ng libing, parang sumikip ang bahay. Nakaayos pa rin ang mga tsinelas sa terasa tulad ng dati, pero wala na ang tunog ng mga hakbang niya mula sa kusina. Nananatili pa rin ang amoy ng liniment sa aparador.

Sa parehong kuwarto pa rin ako natutulog.

At si Lina, ang nakababatang kapatid ng asawa ko, ay nakatira pa rin dito.

Pansamantala lang daw. Hanggang sa makasal siya sa nobyo niya.

Ang pangalan nito ay Marco. Madalas siyang sunduin gamit ang itim na automatic na motorsiklo. Maingay ang tambutso tuwing Sabado ng gabi.

Noong una, normal lang ang lahat.

Sabay kaming kumakain sa iisang mesa. Siya ang nagluluto. Ako ang nagbabayad ng kuryente. Minsan nanonood kami ng TV nang walang usapan.

Pero may nagbago.

Nagsimula siyang kumatok sa pinto ko sa gabi. Maliit na dahilan lang palagi.

“Kuya Alex, patay ang ilaw sa kuwarto ko.”

“Kuya Alex, bakit parang mabagal ang WiFi?”

Sa tuwing nakatayo siya sa pintuan, basa pa ang buhok niya. Amoy shampoo.

At parang masyado kaming magkalapit.

“Dapat si Marco ang tinatawag mo,” sabi ko isang gabi.

Hindi siya agad sumagot.

“Busy si Marco,” mahina niyang sagot.

Maliit na istorbo. Pero paulit-ulit.

Isang hapon, sunod-sunod ang notification sa WhatsApp ng pamilya. Ang group chat na “Pamilya Santos”. Ang profile picture pa rin ay ang litrato ng yumaong asawa ko.

Nagpadala ng mensahe si Tito Ramon.

“Ano na ang mangyayari sa bahay?”

Hindi pa nga umaabot ng apatnapung araw noon mula nang mamatay siya.

Hindi pa ako nakakasagot.

Si Lina ang naunang nagsalita.

“Nakapangalan kay Ate Mira ang bahay. Dapat paghatiin.”

Napatingin ako sa kanya.

“Paghatiin kanino?”

Hindi siya sumagot.

Dumating si Marco nang gabing iyon. Umupo sa sala. Hawak ang kamay ni Lina.

“Kuya Alex, gusto ko lang siguraduhin na ligtas ang karapatan ni Lina,” sabi niya.

“Anong karapatan?”

“Lumaki rin siya sa bahay na ito. Dito rin siya nakatira noon pa.”

Tumayo ako. Umingit ang kahoy na upuan.

“Bahay namin ito ng asawa ko.”

Mabilis na lumingon si Lina.

“Si Ate Mira ang bumili ng bahay na ito, Kuya. Galing iyon sa perang nakuha sa lupa ni Papa.”

May dumaan na motorsiklo sa eskinita. Maingay. Pagkatapos ay tahimik ulit.

Doon ko unang napansin ang maliit na detalye.

Nakapangalan nga sa asawa ko ang titulo ng bahay.

Hindi ko iyon kailanman pinagtalunan.

Dahil mag-asawa kami.

Unti-unting lumamig ang bawat hapunan. Mas malakas pakinggan ang tunog ng kutsara sa plato. Hindi na niya binabanggit ang pangalan ko.

“Kuya” na lang.

“Kuya, nabasa mo na ba ang message ni Tito Ramon?”

Malamig.

Isang gabi, nawalan ng kuryente. Madilim. Ilaw lang ng cellphone ang meron.

Umupo siya malapit sa akin.

“Kung ibebenta ang bahay na ito… saan ka titira, Kuya?” tanong niya.

“Ano ang ibig mong sabihin?”

Hindi siya sumagot. Nakatingin lang.

Hindi na dumalaw si Marco.

Sabi niya, may trabaho raw sa ibang lungsod.

Pero napansin kong madalas ngumiti si Lina habang nagta-type sa cellphone niya. Hindi pangalan ni Marco ang nasa screen.

Isang hapon, umuwi ako nang mas maaga.

Hindi nakasara nang maayos ang pinto ng kuwarto ni Lina.

Narinig ko ang boses niya.

“Pagod na akong magpanggap kay Marco.”

Parang huminto ang tibok ng puso ko.

“Kung hindi lang dahil sa mana na iyon, matagal na akong umalis sa bahay na ito.”

Tahimik.

Pagkatapos ay nabanggit ang pangalan ko.

“Ayaw kong mapunta sa ibang tao ang bahay na iyon.”

Ibang tao.

Nakatayo lang ako sa labas ng pinto. Hindi ako pumasok.

Kinagabihan, pumunta na naman siya sa kuwarto ko.

Walang dahilan.

“Kuya,” mahina niyang sabi, “alam mo ba na balak sanang lumipat ni Ate Mira noon?”

Tumingin ako sa kanya.

“Hindi ba niya sinabi sa’yo?”

Nanlamig ang mga kamay ko.

“Gusto niyang ibenta ang bahay na ito. Dahil sabi niya, hindi raw talaga ito ganap na pag-aari ninyong dalawa.”

Tumayo ako.

“Huwag kang magsalita ng kung anu-ano.”

Lumapit siya.

“May iniwan si Papa kay Ate Mira bago siya namatay.”

Ikalawang pahiwatig.

Unti-unti akong naging hindi komportable sa sarili kong bahay.

Mas naging maingay ang group chat ng pamilya. Nagpadala na ng mga talata at parinig ang mga tiyahin. Gusto ni Tito Ramon na magpulong ang pamilya sa susunod na linggo.

Mas madalas nang manatili si Lina sa kuwarto ko.

“Alam ba ni Marco na madalas kang pumupunta rito?” tanong ko isang gabi.

Matagal niya akong tinitigan.

“Sa tingin mo ba, kami pa rin ni Marco?”

Mabagal ang ikot ng electric fan.

“Huwag mong gawing mas magulo ang sitwasyon.”

“Matagal nang magulo, Kuya.”

Hinawakan niya ang kamay ko.

Matagal.

Hindi ko agad inalis.

Iyon ang una kong pagkakamali.

Ilang araw ang lumipas, dumating si Tito Ramon na may dalang brown na folder.

Ang titulo ng bahay.

At isang puting sobre.

“Buksan na natin ngayon,” sabi niya.

Umupo si Lina sa tabi ko.

Mahina ang ilaw sa sala. Amoy pa ang bagong timplang kape.

Binuksan ang sobre.

Sulatan ng kamay ng yumaong asawa ko.

Dahan-dahan kong binasa.

Maikli lang ang laman.

Kung may mangyari sa kanya, kailangang ibenta ang bahay.

At paghatiin ang pera.

Kalahati para sa akin.

Kalahati para kay Lina.

Tumingin ako sa kanila.

Hindi pa ako nakakapagsalita.

May inilabas pang isang papel si Tito Ramon.

Isang karagdagang dokumento.

Petsa: dalawang linggo bago namatay ang asawa ko.

Ang bahay ay hindi pala ipapamana.

Ang bahay ay naisanla na.

At nakapangalan iyon kay Lina…

Biglang tumigil ang mundo ko. Ang mga salitang binasa ni Tito Ramon ay tila mga lason na dahan-dahang gumagapang sa aking pandinig.

Naisanla na? At nakapangalan kay Lina?

Dahan-dahan kong nilingon si Lina. Wala na ang mapait at malungkot na mukhang ipinapakita niya nitong mga nakaraang araw. Ang nakita ko ay isang ngiting tagumpay—maliit, palihim, at puno ng panunuya.

“Paano nangyari ‘to?” tanong ko, ang boses ko ay halos pabulong na lang sa tindi ng gulat. “Magkasama kami ni Mira araw-araw. Wala siyang binanggit tungkol sa pagsanla ng bahay.”

Iniharap sa akin ni Tito Ramon ang papel. Naroon ang pirma ni Mira. Ang pamilyar na kurbada ng mga letra, ang madiing tuldok sa dulo—hindi maikakaila. Pero ang petsa… ang petsa ay noong mga panahong halos hindi na makabangon si Mira sa kama dahil sa tindi ng iniinom na gamot.

“Ibig sabihin…” pagpapatuloy ni Tito Ramon, “Ang kalahating parte mo sa bahay ay pambayad na lang sa utang na iniwan ni Mira kay Lina. Sa madaling salita, Alex, wala ka nang habol dito.”

Tumayo si Lina at lumapit sa akin. Hinawakan niya ulit ang kamay ko, pero sa pagkakataong ito, hindi ito amoy shampoo o lambing. Amoy tagumpay ito ng isang taong matagal nang nagplano.

“Huwag kang mag-alala, Kuya,” bulong niya sa tabi ng tenga ko, sapat lang para ako lang ang makarinig. “Hindi naman kita paaalisin agad. Pwede kang manatili dito… basta alam mo na kung sino ang tunay na may-ari. At tungkol sa ‘pagkakamali’ mo noong isang gabi nang hawakan mo ang kamay ko? Pwede nating ituloy ‘yun… para hindi ka na mahirapang humanap ng bagong matitirhan.”

Doon ko naintindihan ang lahat. Ang pagpasok niya sa kuwarto ko nang basa ang buhok, ang pagpaparamdam na may ‘gusto’ siya sa akin, ang paglalayo kay Marco—lahat ng iyon ay hindi dahil sa pag-ibig o pangungulila. Iyon ay isang patibong. Isang paraan para hawakan ako sa leeg kung sakaling magreklamo ako sa korte tungkol sa pekeng pagsasanla ng bahay.

Tumingin ako sa paligid ng bahay na pinaghirapan namin ng asawa ko. Ang bawat sulok ay puno ng alaala ni Mira, pero ngayon, ang bawat anino ay tila tumatawa sa akin.

“Kailan ako dapat umalis?” tanong ko habang dahan-dahang binibitiwan ang kanyang kamay.

“Wala namang nagmamadali, Kuya,” sagot ni Lina habang kinukuha ang brown na folder mula sa mesa. “Pero simula bukas, ako na ang magdedesisyon kung anong kulay ang ipipinta sa mga dingding… at kung sino ang pwedeng pumasok sa kuwartong ito.”

Sa labas, narinig ko ang pamilyar na ugong ng itim na motorsiklo. Huminto ito sa harap ng gate. Bumusina nang tatlong beses.

Hindi iyon si Marco.

Dahil ang lalaking bumaba at pumasok sa loob ay ang abogadong nag-notaryo ng mga pekeng papel—ang tunay na kasabwat ni Lina.

Sa gabing iyon, habang kumakalansing ang electric fan at madilim ang sala, nalaman ko ang pinakamasakit na katotohanan: Hindi lang ang asawa ko ang namatay sa bahay na ito. Kasama niyang nailibing ang tiwala ko sa pamilyang itinuring kong akin.