Bahagi 1
Alas-singko ng madaling araw, biglang tumawag si Nanay.
“Anak, ang layong tito mo na taga-probinsya sa Ilocos, biglang isinugod sa ospital dahil sa malalang sakit.”
“Puno na ang mga appointment sa ospital dito sa Maynila, baka naman makakatulong ka?”
Humikab ako bago sumagot:
“Nay, bukas na mismo ang iskedyul ng operasyon ko.”
“Saan pa ako kukuha ng lakas para asikasuhin ang ibang tao?”
Pagkalipas ng ilang minuto, tumawag na naman siya.
“Lalong lumalala ang lagay ng Tito mo.”
“Bakit hindi mo kausapin ang doktor mo? Iparaya mo muna ang slot mo sa eksperto at ang kama mo para sa kaniya.”
Makalipas ang kalahating oras, nabulabog ang tulog ko sa sunod-sunod na ring ng telepono.
“Hindi pwede ito, buhay ang nakataya rito!”
“Sinabi ko na sa nurse station na boluntaryo kang magpapalabas sa ospital.”
“Papunta na rito ang pamilya ng Tito mo, mag-ayos ka na ng gamit mo.”
“Bata ka pa naman, kaya mo pang tiisin ‘yan!”
“Nay! May stage 4 cancer din ako!”
“Ang kamang ito, kalahating taon ko itong ipinila para lang magkaroon ng tsansang mabuhay!”
Pinatay ko ang selpon at natulog ulit.
Kinabukasan, pagkabukas ko pa lang ng selpon, tumambad sa akin ang higit 99 na missed calls.
Habang nakatitig sa 99+, hindi ko pa man nailalagay ang tawag nang biglang pabalas na binuksan ang pinto ng ward ko.
Bumangga ang pinto sa pader, at nayanig nang malakas ang IV stand.
Pumasok ang nanay kong si Luzviminda Santos, kasunod ang malayong tito kong si Tito Jun at ang anak nitong si Mark.
“Walanghiya kang bata ka! Ang dami kong tawag, bakit hindi mo sinasagot?!”
“Gusto mo ba akong mamatay sa pag-aalala?!”
Sumugod si Nanay sa gilid ng kama ko at marahas na hinila ang kumot na nakatakip sa akin.
Nanginig ang buong katawan ko.
“Nay, ano ba ang ginagawa ninyo? Naka-IV drip po ako!”
Agad kong tinakpan ng kamay ko ang karayom sa likod ng palad ko.
“Anong IV drip ang pinagsasabi mo?! Tumayo ka diyan!”
Hinawakitan ako ni Luzviminda sa braso at pilit na hinila pababa ng kama.
“Malala ang sakit ng pinsan mong si Mark, kailangan niya ng agarang confinement.”
“Ang kamang ito, iparaya mo muna sa kaniya!”
Nakatayo lang sa tabi si Mark habang pumuputok ang nginunguyang bubble gum.
Naka-bleach ang buhok niya na kulay blonde, luminga-linga sa pribadong silid ko, at sumipol.
“Wow, yaman naman pala ni Insan, VIP room ang drama.”
“Siguradong ang mahal ng bayad dito, ‘no?”
Napasuray-suray ako sa lakas ng hila ni Nanay.
Kumirot ang likod ng palad ko, natanggal sa posisyon ang karayom, at umatras ang dugo na nagpakulay-pula sa tubo ng IV.
“Nay! Buhay ko ang nakasalalay sa kamang ito!” Binitiwan ko ang kamay niya sa pamamagitan ng pagbawi ng braso ko.
“May stage 4 stomach cancer ako.”
“Nahirapan nang husto si Dr. Gabriel para lang makuha ang slot na ito para sa akin.”
“Ngayong hapon na ang huling pagsusuri bago ang operasyon ko!”
“Pak!” Isang malakas na sampal ang dumapo sa mukha ko.
Hinawakan ko ang pisngi ko at napatulala sa kaniya.
Halos madikit na ang daliri ni Luzviminda sa dulo ng ilong ko sa pagtuturo sa akin.
“Althea, natuto ka na ring magsinungaling ngayon, ano?!”
“Para lang hindi makatulong sa kamag-anak, nag-imbento ka pa ng sumpa sa sarili mo?!”
“Ilang taon ka pa lang? Dalawampu’t lima! Paano ka magkakaroon ng cancer?!”
“Ang nakikita ko, madamot ka lang talaga at ayaw mong maglabas ng pera o tumulong!”
“Takot na takot kang baka makinabang sa iyo ang pamilya ng Tito mo!”
Humarap siya kay Mark, biglang nagbago ang reaksyon ng mukha, at ngumiti nang napakatamis:
“Mark, huwag mo nang pansinin ang pinagsasabi ng pinsan mo. Bata pa lang ‘yan, sadyang makasarili na talaga.”
“Sige na, humiga ka na rito. Ihahanda ni Tita Luz ang kama para sa iyo.”
Hindi na nag-atubili si Mark. Sinipa niya ang kaniyang sapatos na puno ng putik at pabagsak na humiga sa kama ko.
Dumaing siya nang bahagya:
“Kayo talaga ang pinakamabait na tita, mas komportable ang kamang ito kaysa sa papag natin sa probinsya.”
Si Tito Jun naman na nakatayo sa tabi ay nagkamot ng kamay at nagsabi:
“Naku, Ate Luz, nakakahiya naman yata ito, paano naman si Althea…”
“Anong nakakahiya?! Bata pa ‘yan.”
“Kahit sa koridor lang ‘yan matulog, walang problema.”
Habang nagsasalita si Luzviminda, mabilis niyang nilimas ang mga gamit ko sa ibabaw ng bedside table.
Ang flask ng tubig, mga medical report, at ang mga mamahaling gamot ko.
Lahat ng iyon ay marahas niyang isinilid sa isang plastic bag.
“Tigil! Itigil ninyo ‘yan!”
Sumugod ako para agawin ang plastic bag ng mga gamit ko.
Nainis si Mark sa ingay ko, kaya iniunat niya ang binti niya at malakas akong sinipa:
“Ang ingay mo naman! Ilang pirasong basurang gamot lang naman ‘yan, ah?!”
Tinamaan ako sa tiyan at napaupo ako sa sahig habang namimilipit sa sakit.
“Althea, wala ka na ba talagang kahihiyan?! Nakikipag-agawan ka pa sa taong may sakit!”
Hindi man lang ako tinulungan ng nanay ko na tumayo; sa halip, tinitigan niya ako nang buong poot.
Ipinukol niya ang plastic bag sa labas ng koridor ng ward.
“Manatili ka muna diyan sa labas.”
“Kapag maayos na ang lagay ni Mark sa loob, ihahanap kita ng folding bed.”
“Magkakapamilya tayo, matuto kang magparaya!”
Bahagi 2
Nakaupo ako sa malamig na sahig ng koridor, habang ang mga pasyente at mga bantay sa paligid ay nagsimula nang magbulungan at magturo sa akin.
Nalaglag ang mga gamit mula sa napunit na plastic bag, at gumulong palabas ang aking medical record.
Napako ang tingin ko sa nakasulat na mga salita:
“Malignant Stomach Tumor (Stage 4)”
Nanginig ang mga kamay ko habang pinupulot ito, at ang mga luha ko ay pumatak na parang ulan.
Ito ang mismong totoong ina ko.
Pinili niyang ibigay ang tsansang mabuhay sa isang malayong kamag-anak.
“Oh, hindi ba’t ito ang magandang si Althea? Bakit ka nakaupo diyan sa sahig?”
Isang boses ng babae ang narinig ko.
Tumingala ako at nakita ko ang ate ni Mark na si Vanessa, na may dalang ilang paper bag ng mga nutritional supplement.
“Nabalitaan ko na kahit kama lang, ayaw mo pang iparaya kay Mark?”
“Tsk tsk, si Tita naman, spoiled ka palagi noon pero ganito ka pala.”
Tiningnan ako ni Vanessa, at ginamit ang dulo ng kaniyang sapatos para sipain ang medical record ko sa sahig.
“Huwag mong isipin na maloloko mo si Tita gamit ang pekeng medical abstract na ‘yan.”
“Sino ba ang hindi nakakaalam na may sugar daddy ka rito sa Maynila?”
“Si Dr. Gabriel ba ang kabit mo?”
“Kung hindi, bakit ka makakakuha ng VIP room?”
Nilakasan niya ang kaniyang boses kaya lalong nagbulungan ang mga tao sa paligid:
“Kabit pala kaya pinalayas ng pamilya.”
“Mukha namang disenteng tao pero bakit ganiyan ang gawain.”
Humawak ako sa pader para tumayo:
“Vanessa, ayusin mo ‘yang dumi ng bibig mo!”
“Si Dr. Gabriel ang attending physician ko!”
“May cancer ako! Isang nakamamatay na cancer!”
Sumigaw ako at ipinukol ang aking medical record sa mukha niya.
Nagulat si Vanessa at napaatras nang kalahating hakbang, ngunit agad ding ngumisi nang mapang-asar.
“Sino ang tinatakot mo? Kung talagang mamamatay ka na, bakit may lakas ka pa para sumigaw sa akin?”
Eksakto namang bumukas ang pinto ng ward.
Lumabas ang nanay ko. Nang makitang naghaharap kami ni Vanessa, nagdilim ang mukha niya at mabilis akong itinulak palayo.
“Althea! Ano na namang kabaliwan ito?!”
“Mabuti nga’t dinalaw ka ni Vanessa para kamustahin ang pinsan mo, bakit mo siya sinisigawan?!”
Bumangga ang likod ko sa pader dahil sa tulak niya.
“Nay, binastos niya ako! Sinabi niyang… kabit daw ako!”
Itinuro ko si Vanessa habang umaagos ang luha sa aking mga mata.
Ngunit hindi man lang ako tiningnan ng aking ina, sa halip ay hinawakan niya ang kamay ni Vanessa.
“Vanessa, huwag mo na siyang pansinin. Naiinggit lang ‘yan kay Mark.”
“Hindi mo lang alam, napakamakasarili niyan mula pa noong bata, hindi marunong makisama kahit kanino.”
“Hindi katulad ninyo ni Mark na napakalalaki ng pag-unawa.”
Pinunasan ko ang aking mga luha at tinitigan siya nang diretso sa kaniyang mga mata.
“Nay, tatanungin ko kayo sa huling pagkakataon.”
“Talaga bang hindi kayo naniniwala na may cancer ako?”
Saglit na umiwas ng tingin si Luzviminda, ngunit agad ding ikaway ang kaniyang kamay bilang pagbalewala.
“Hinto na, tigilan mo na ang pag-arte.”
“Kung talagang may sakit ka, paano naman kita pababayaan?”
“Ang punto rito, nakakatayo at nakakalakad ka pa naman.”
“Habang si Mark doon sa loob, namimilipit na sa sakit sa ibabaw ng kama!”
“Bilang nakatatandang pinsan, hindi mo ba kayang magmalasakit kahit kaunti?!”
Magmalasakit? Ipagpapalit ko ba ang sarili kong buhay para sa malasakit na sinasabi niya?
Sa dulo ng koridor, narinig ang mabilis na mga yabag ng sapatos.
“Althea! Bakit ka nasa labas?!”
Si Dr. Gabriel. Naka-white gown siya, at ang kaniyang ID sa dibdib ay pabalik-balik na yumayanig sa bilis ng kaniyang pagtakbo.
Nang makita niya ako, agad na nagbago ang kaniyang ekspresyon at sumugod para alalayan ako.
“Sino ang naglabas sa iyo rito?”
“Hindi mo ba alam na nasa kritikal na yugto ka ngayon kung saan napakataas ng tsansa na magkaroon ka ng infection?!”
Lumingon siya, at ang kaniyang matatalas na mata ay dumapo kay Nanay at kay Vanessa.
“Kayo ba ang may gawa nito?”
Natakot si Nanay sa awtoridad ng doktor kaya bahagya siyang napaatras, ngunit agad ding nagmatigas at nagtaas ng boses.
“Ako ang nanay niya! Kung saan ko gustong patayuin ang anak ko, doon siya!”
“Doktor ka lang, ha? May karapatan ka na bang manghimasok sa pamilya namin?!”
Sumabat din si Vanessa:
“Oo nga, ano ba ang relasyon mo sa kaniya para mag-alala nang ganiyan?”
“Huwag mong sabihing tama ang hinala ko, na may sekretong relasyon kayong dalawa?”
Kinuha ni Dr. Gabriel ang lab result at marahas na idinikit ito sa harap ng mukha ni Luzviminda.
“Tingnan ninyo nang mabuti! Ito ang blood test report niya ngayong araw!”
“Ang white blood cell count niya ay halos zero na! Bagsak na bagsak ang kaniyang immune system.”
“Kahit kaunting bakterya lang ay sapat na para bawiin ang buhay niya!”
“Pinalabas ninyo siya mula sa isang sterile at malinis na kwarto—ito ay isang direktang pagpatay!”
Natigilan si Luzviminda, tumingin sa papel, at nagsimulang manginig ang kaniyang mga kamay.
Ngunit muling nagsalita si Vanessa:
“Naku, napakahusay talagang manakot ng mga doktor ngayon.”
“Tita, huwag kayong maniwala sa kaniya. Ang mga doktor ngayon, para lang kumita ng pera, kahit anong kasinungalingan ay kayang imbento-hin.”
“Dumaing si Mark kanina na masakit ang tiyan niya sa loob, halika na, tingnan natin.”
Nang marinig na sumasakit ang tiyan ng kaniyang paboritong pamangkin, marahas na binitiwan ni Luzviminda ang braso ni Dr. Gabriel at binalingan ako nang may galit na mga mata.
“Narinig mo ‘yon?! Hindi na kaya ng pinsan mo ang sakit!”
“Habang ikaw dito, nagkukunwari ka pang mamamatay!”
“Althea, bakit ba ako nagluwal ng isang anak na kasing-lamig ng yelo ang dugo tulad mo?!”
Pagkatapos magsalita, hinila niya ang kamay ni Vanessa, at nang hindi man lang lumingon ay pumasok nang diretso sa loob ng ward.
Muling sumara nang malakas ang pinto sa harap ng aking mukha.
Bahagi 3
Nanginginig ang buong katawan ko habang nakasandal sa malamig na pader ng koridor. Napakapit ako nang mahigpit sa braso ni Dr. Gabriel. Sa sandaling iyon, parang gumuho ang buong mundo ko. Ang sarili kong ina, mas pinili pa ang buhay ng ibang tao kaysa sa akin.
“Althea, makinig ka sa akin. Kailangan nating bumalik sa loob. Mapanganib para sa iyo rito,” nag-aalalang sabi ni Dr. Gabriel, habang pilit akong itinataas mula sa sahig.
“Hindi, Dok…” Mahina ang boses ko, halos pabulong na dahil sa kawalan ng lakas. “Wala na… wala na akong babalikang kwarto.”
Hindi nagtagal, bumukas ulit ang pinto ng ward. Lumabas si Luzviminda na may dalang basahan, ngunit nang makita niyang inaalayan pa rin ako ni Dr. Gabriel, lalong nag-apoy ang kaniyang galit.
“Aba, hindi ka pa rin ba aalis diyan?! Akala ko ba mamamatay ka na? Bakit nakatayo ka pa rin?!” sigaw ni Luzviminda, na walang pakialam sa mga pasyenteng nakatingin sa koridor.
“Mrs. Santos! Sumusobra na kayo!” Hindi na napigilan ni Dr. Gabriel ang magtaas ng boses. “Ang anak ninyo ay may malalang sakit! Ang ginagawa ninyo ay krimen!”
“Huwag mo akong masigawan, Doktor! Ako ang nagluwal sa kaniya, kaya may karapatan ako sa kaniya!” Binalingan ako ni Luzviminda at dinuro ang mukha ko. “At ikaw, Althea! Kung talagang may sakit ka, bakit hindi mo ipakita sa amin ang resibo ng mga bayarin mo rito? VIP room? Isang milyong piso ang deposito rito! Saan mo nakuha ang pera kung hindi ka gumagawa ng kalaswaan?!”
Sumingit din si Vanessa mula sa pinto, may hawak na selpon at tawa nang tawa. “Tita, tama ka! Tingnan mo ito, vinideohan ko sila. Ipapakita ko ito sa buong angkan natin sa probinsya! Ang dakilang Althea, nagdadahilan na may cancer para lang makipaglandian sa doktor niya sa ospital!”
“Ibigay mo sa akin ‘yan! Ibigay mo sa akin ang selpon mo!” Pilit kong ihakbang ang aking mga paa para agawin ang selpon, ngunit dahil sa sobrang hina ng aking katawan, natisod ako.
Pabagsak akong natumba sa sahig, at sa pagkakataong ito, tuluyan nang natanggal ang karayom ng IV sa aking palad. Bumuhos ang masaganang dugo sa sahig ng koridor.
“Althea!” bulyaw ni Dr. Gabriel na agad lumuhod para idiin ang bulak sa sugat ko. “Tumawag kayo ng security! Ngayon na!” sigaw niya sa mga nurse.
Ngunit bago pa man dumating ang mga guard, lumabas si Mark mula sa kwarto habang hawak ang aking surgical consent form—ang dokumentong nagpapatunay na papasok ako sa operasyon ngayong hapon.
“Pa, Tita, tingnan ninyo ito. May pirma ng operasyon para mamayang alas-tres,” sabi ni Mark habang ngumunguya pa rin ng bubble gum.
Kinuha ni Luzviminda ang papel, ni hindi man lang binasa ang medikal na paliwanag, at agad itong pinagpipunit-punit sa harap ng mukha ko. Ang mga piraso ng papel ay nalaglag sa ibabaw ng aking sariling dugo sa sahig.
“Walang operasyong mangyayari ngayon! Kanselahin mo ‘yan!” galit na utos ni Luzviminda. “Ang sabi ng doktor ni Mark, kailangan niya ng agarang pagsusuri sa kwartong ito. Hindi ka pwedeng mag-inarte rito!”
“Nay… pumatay… pumatay kayo…” Ang mga luha ko ay humalo na sa dugo sa aking mukha. Ang papel na iyon ang huling pag-asa ko para mabuhay. Kalahating taon akong nagtiis sa chemotherapy, kalahating taon kong nilabanan ang tindi ng sakit, para lang mapunit ng sarili kong ina sa isang segundo.
“Huwag mo akong bantaan ng kamatayan, Althea! Ang mga masasamang damo, matagal mamatay!” Siniil ako ni Luzviminda ng isang madilim na tingin. “Mula ngayon, itinatakwil na kita bilang anak! Ang isang madamot at walang utang na loob na tulad mo ay hindi nararapat sa pamilyang ito!”
Dinaluhong na kami ng mga security guard para ilayo sina Luzviminda, ngunit bago sila itulak pabalik sa kwarto, sumigaw pa si Tito Jun na kanina pa tahimik: “Ate Luz, hayaan mo na ‘yan. Tama ka, kapag namatay ‘yan, sa atin din naman mapupunta ang mga ari-arian niyan dito sa Maynila!”
Narinig ng buong koridor ang kanilang mga hiyaw. Ang aking paningin ay nagsimula nang magdilim. Ang ingay ng paligid ay unti-unting nawawala, at ang tanging naririnig ko na lang ay ang mabilis na tibok ng aking puso na tila bibigay na.
“Althea! Manatili kang gising! Tumingin ka sa akin!” Ang boses ni Dr. Gabriel ang huli kong narinig bago tuluyang gumuho ang kadiliman sa aking mga mata.
Nararamdaman ko ang lamig ng sahig, ang lamig ng dugo ko, at ang mas malamig na katotohanan na ang pamilyang dapat nagtatanggol sa akin, ang siya mismong humila sa akin patungo sa hukay.
Narito ang pagpapatuloy at ang matinding pagtatapos ng kwento sa wikang Tagalog, kung saan makakamit ang hustisya at pagbabayad ng mga taong nagtaksil sa kaniya:
Bahagi 4
Nagising ako sa tunog ng mga medikal na instrumento. Ang nakakasilaw na ilaw ng Operating Room ang unang tumambad sa akin.
“Althea! Salamat sa Diyos, gising ka na!” Bakas ang labis na pagod at pag-aalala sa mukha ni Dr. Gabriel. “Naituloy namin ang operasyon sa tulong ng mga backup records. Matagumpay naming natanggal ang tumor. Ligtas ka na.”
Naiyak ako sa buong pasasalamat, ngunit kasabay niyon ang pagkaalala sa kalupitan ng aking ina. “Si… si Nanay po?”
Bumuntong-hininga si Dr. Gabriel at may kinuha siyang mga dokumento. “Huwag ka nang mag-alala sa kanila. Habang nasa operasyon ka, tinawagan ko ang pamunuan ng ospital, ang mga pulis, at ang legal team. Ang lahat ng ginawa nila sa koridor ay nakunan ng CCTV—mula sa panununtok ni Mark, pagpunit ng consent form, hanggang sa pagtatapon ng mga gamot mo.”
Lumingon si Dr. Gabriel sa pinto at pinapasok ang isang lalaking naka-amerikana. “Althea, siya si Atty. Ramos. Siya ang hahawak ng kaso mo.”
“Magandang araw, Ms. Althea,” seryosong pormal na bati ng abogado. “Kasalukuyang nasa ilalim ng pag-aresto ng mga pulis ang iyong ina na si Luzviminda Santos, si Tito Jun mo, at ang kaniyang mga anak na sina Mark at Vanessa. Nahaharap sila sa mga kasong Frustrated Parricide (sa iyong ina) at Frustrated Murder (sa iyong mga kamag-anak) dahil sa tahasang pagtatangka sa iyong buhay sa pamamagitan ng pag-alis sa iyo sa sterile room.”
Bahagi 5
Pagkalipas ng isang linggo, inilipat ako sa isang mas ligtas na pribadong kwarto. Isang araw, nakiusap ang mga pulis na kung maaari ay kausapin ko si Luzviminda dahil nagwawala ito sa presinto. Sa pamamagitan ng isang video call na hawak ng pulis, nakita ko ang aking ina.
Wala na ang mapagmataas at matapang na si Luzviminda. Gulo-gulo ang buhok niya, namumugto ang mga mata, at suot ang orange na damit-presinto.
“Althea! Anak ko! Patawarin mo si Nanay!” umiiyak na hiyaw niya sa screen habang nakaluhod. “Naloko lang ako nina Tito Jun mo! Ang sabi nila, nagkukunwari ka lang daw para hindi maglabas ng pera! Ngayong lumabas na ang tunay na biopsy report mo mula sa korte, naniwala na ako… Anak, may sakit ka nga talaga!”
Nakatitig lang ako sa kaniya, malamig ang aking mga mata at walang kahit anong emosyon. “Ngayon lang kayo naniwala, Nay? Noong nagmamakaawa ako sa inyo habang dugu-dugo ang palad ko sa koridor, nasaan ang puso ninyo bilang ina?”
“Patawad, Althea! Iurong mo ang kaso! Mabubulok kami sa kulungan nina Mark! Sabi ng abogado, walang pyansa ang kaso namin dahil binalak naming patayin ka!” lalong naging histerikal ang kaniyang boses. “Magkadugo tayo, Althea!”
“Wala na akong pamilya, Mrs. Santos,” mariin at mahina kong sagot. “Noong pinunit mo ang huling pag-asa kong mabuhay, doon na rin natapos ang pagiging mag-ina natin.”
Pinindot ko ang end call. Iyon na ang huling pagkakataon na makikita ko ang kaniyang mukha.
Nalaman ko kalaunan mula kay Atty. Ramos na nahatulan ng habambuhay na pagkabilanggo ang aking ina at sina Tito Jun. Si Mark naman, na walang totoong sakit kundi isang simpleng appendicitis lang pala na pinalala ng mga maling gamot sa probinsya, ay tuluyang sumabog ang apendiks habang nasa loob ng selda. Bagamat nailigtas ng mga doktor ng kulungan, habambuhay na siyang magdurusa sa likod ng mga rehas kasama ang kaniyang pamilya.
Bahagi 6
Lumipas ang tatlong buwan.
Nakatayo ako sa tapat ng salamin, hawak ang aking pinakabagong medical clearance. Cancer-free. Ganap na akong magaling. Ang aking balat na dati ay maputla ay may malusog na rona na ngayon, at ang aking mga mata ay puno na ng pag-asa.
Inayos ko ang aking suot na damit at lumabas ng ospital. Sinalubong ako ng mainit na sikat ng araw ng Maynila at ng isang sariwang simoy ng hangin. Sa labas ng gate, naghihintay si Dr. Gabriel na may dalang isang pumpon ng mga bulaklak at may matamis na ngiti sa kaniyang mga labi.
“Handa ka na bang magsimula ng bagong buhay, Althea?” tanong niya.
Tumingala ako sa asul na langit, huminga nang malalim, at ngumiti nang buong galak.
“Opo, Dok. Handa na ako.”
Iniwan ko na sa madilim na koridor ng ospital ang nakaraan. Sa wakas, ang kamang hiningi ko para mabuhay ay nagbigay sa akin hindi lang ng kalusugan, kundi ng isang bagong bukas na malaya mula sa mga taong nagpahirap sa akin.