BAGO MALAGUTAN NG HININGA ANG LOLA KO, INIWAN NIYA ANG ISANG MAHIWAGANG PANULAT NA KAYANG GAWING TOTOO ANG LAHAT NG IGINUHIT—PERO NANG AKO NA ANG PINAGUHIT, BUMALIK ANG LIHIM NA MATAGAL NILANG IBINAON
Bago namatay ang lola ko, iniwan niya sa pamilya namin ang isang lumang panulat.
Hindi ordinaryong panulat iyon.
Anumang iguhit mo, nagiging totoo.
Gumuhit ang tito ko ng admission letter sa UP Diliman, at ang pinsan kong tamad at laging nasa computer shop, biglang tinanghal na iskolar.
Gumuhit ang tita ko ng winning lotto ticket na nagkakahalaga ng isang daang milyong piso, at mula sa madilim na silong ng lumang bahay, lumipat sila sa isang mansyon sa Sta. Rosa, Laguna.
Ang gintong minahan sa ilalim ng palaisdaan ng pamilya nila, iginuhit.
Ang animnapung palapag na gusali sa gitna ng dating palayan, iginuhit.
Pati ang sanggol na lalaki sa sinapupunan ng tita ko, ang gwapong nobyo ng pinsan ko, ang mga sasakyang nakaparada sa bakuran, lahat iyon ay iginuhit.
Hanggang dumating ang pagkakataon ko.
Biglang nag-iba ang mukha ni Lola Salvacion. Ang dating malamlam niyang mata ay kumislap sa kaba. Nanginginig ang kamay niyang itinuro sa akin ang panulat.
“Lira,” pabulong niyang sabi, “anak, gumuhit ka na. Kung may gusto ka, iguhit mo na ngayon.”
Sabi ni Lola, ang angkan naming Dimalanta ay nagmula raw sa matandang pintor na binasbasan ng anito ng bundok. Ang dugo namin ang susi. Kung wala kang dugong Dimalanta, kahit gaano mo pa idiin ang panulat, wala itong gagawin.
Pero kung tunay kang kadugo, sapat na ang isang guhit.
Unang sumubok si Tita Vangie.
Natawa pa siya habang gumuguhit ng lotto ticket sa likod ng lumang kalendaryo.
“Aba, kung totoo ’to, hindi na ako maglalaba ng pinggan habang buhay,” biro niya.
Pagkababa ng panulat, may dumating agad na van sa labas ng bahay. May dalang kamera, bulaklak, at malaking tseke ang mga tao mula sa lotto office.
“Hinahanap po namin si Ginang Evangelina Dimalanta. Congratulations po! Nanalo kayo ng grand prize!”
Napaupo si Tita Vangie sa sahig. Si Tito Roman naman, halos malaglag ang panga sa inggit.
Hindi na nagdalawang-isip ang anak niyang si Jomar. Kilala siya sa barangay bilang tambay, sabungero, at hari ng online games. Pero inagaw niya ang panulat at gumuhit ng isang makapal na sobre.
Sa ibabaw noon, malinaw na nakasulat: “University of the Philippines Diliman — Full Scholarship Admission.”
Kinabukasan, lumabas sa balita ang pangalan niya bilang pambihirang henyo mula sa Laguna.
Si Cousin Bea, na ayaw magtrabaho at puro selfie lang ang alam, gumuhit ng gwapong negosyanteng lalaking luluhod sa harap niya. Bago mag-alas-sais ng gabi, may dumating na lalaking naka-Amerikana, may dalang singsing at bouquet ng rosas.
Si Tito Roman ang pinakamatindi.
Hindi siya nasiyahan sa pera. Sa isang malaking kartolina, gumuhit siya ng mataas na gusali, may tindahan sa baba at mamahaling condo sa itaas.
Kinabukasan, sa dating bakanteng lote sa gilid ng palayan, nakatayo na ang gusali. Animnapung palapag. Kumikinang ang salamin sa araw.
Humalakhak siya habang pinagmamasdan iyon.
“Ang ginto, nauubos. Ang pera, nagagastos. Pero paupahan? Habambuhay ang kita!”
Lahat sila ay nagsaya.
Nagkatayan ng lechon. Nagbukas ng mamahaling alak. Nagpalit ng sasakyan. Nag-away-away kung sino ang mas may karapatang humawak sa panulat.
Ako lang ang tahimik.
Dahil habang naghahagikgikan sila, napansin kong lalong namumutla si Lola. Para siyang may nakikitang hindi namin nakikita.
Pagdating ng gabi, tinawag niya ako sa tabi ng kama.
“Lira,” sabi niya, halos hindi na lumalabas ang boses. “Ikaw na. Gamitin mo na. Bago pa mahuli ang lahat.”
Hinarap ako nina Tito Roman at Tita Vangie. Nandoon din si Jomar, hawak ang bagong iPhone, at si Bea na yakap-yakap ang lalaking iginuhit lamang niya noong umaga.
Lahat sila, nakangiti.
Pero ang ngiti nila, hindi saya. Gutom iyon.
Kinuha ko ang panulat.
Mabigat ito sa palad ko, kahit maliit lang. Gawa sa maitim na kahoy, may bitak-bitak sa hawakan, at ang dulo ay parang laging basa sa tinta kahit hindi isinasawsaw kahit saan.
“Anong iguguhit mo?” tanong ni Tito Roman. “Bahay? Pera? Kotse? O baka naman diploma? Huwag kang magpakatanga, ha.”
Ngumiti ako nang bahagya.
“Sabi ni Lola, bawat kadugo ay may tatlong pagkakataon lang gamitin ang panulat,” sabi ko. “Sayang kung gagamitin ko sa maliit na bagay.”
Kumunot ang noo ni Tita Vangie.
“Anong ibig mong sabihin?”
“Ibig kong sabihin,” mahinahon kong sagot, “kayo muna. Kung may kailangan pa kayo, iguhit ninyo. Kapag tapos na kayo, saka ako gagamit.”
Biglang lumiwanag ang mukha nila.
“Ayan!” sigaw ni Tito Roman. “Sa wakas, natuto ring tumanaw ng utang na loob ang batang ’to.”
“Tama lang,” dagdag ni Tita Vangie. “Kung hindi dahil sa amin, saan ka pupulutin? Patay na ang mga magulang mo. Kami ang bumuhay sa’yo.”
Yumuko ako.
Utang na loob.
Iyon ang tawag nila sa madilim na silong na tinulugan ko mula edad otso hanggang disiotso.
Iyon ang tawag nila sa malamig na kanin at sabaw na tira.
Iyon ang tawag nila sa pagkuha nila ng insurance money ng mga magulang ko, sa pag-angkin ni Tito Roman sa jeepney at maliit na tindahan ni Papa, at sa pagpapaalis ni Tita Vangie sa akin sa sarili naming bahay.
Kapag natalo si Tito Roman sa sugal, ako ang sinisisi.
“Malas ka!” sigaw niya noon habang hinahampas ang mesa. “Ikaw ang pumatay sa mga magulang mo! Pati kami hinihila mo sa malas!”
Pero hindi ako nagsalita.
Dahil alam kong may dahilan kung bakit hindi ko dapat gamitin ang panulat nang padalos-dalos.
Alam ko iyon dahil minsan ko nang nakita ang tunay na kapangyarihan nito.
Sampung taon na ang nakalipas, bisperas ng Bagong Taon.
Pauwi kami noon mula Baguio sakay ng lumang van ni Tito Roman. Malakas ang ulan, madulas ang daan, at nag-aaway sila ni Jomar sa harapan.
Gusto ni Jomar ng pera pang-computer shop. Ayaw magbigay ni Tito.
Sa sobrang galit, hinablot ni Jomar ang manibela.
“Kung ayaw n’yo akong bigyan, edi sabay-sabay tayong mamatay!”
Umikot ang van.
Sumalpok sa harang.
At sa isang iglap, nahulog kami sa bangin.
Naaalala ko pa ang sigaw ni Mama habang niyayakap niya ako. Naaalala ko ang braso ni Papa na nakaharang sa harap ko. Naaalala ko ang lamig, ang dilim, at ang bigat ng bakal na dumagan sa amin.
Pagmulat ko, nakita ko si Lolo Aurelio.
Naiipit siya sa likod, halos hindi makahinga. Pero mula sa dibdib niya, inilabas niya ang parehong panulat.
May ibinulong siya.
Pagkatapos, iginuhit niya sa hangin ang isang kamay.
At sa gitna ng ulan at hamog, may higanteng palad na lumitaw mula sa dilim.
Buhat nito ang buong van.
Isa-isa kaming nailigtas.
Lahat.
Maliban kina Mama at Papa.
Buhay pa sila nang dalhin sa ospital. May pag-asa pa raw kung maoperahan agad.
Pero tumanggi sina Tito Roman at Tita Vangie na maglabas ng pera.
“Paano kung hindi rin mabuhay?” sabi ni Tita. “Sayang lang ang gastos.”
“Kung magbabayad kami, sino ang magbabalik?” dagdag ni Tito. “Bata ka pa, Lira. Wala kang karapatang manghingi.”
Lumuhod ako sa harap nila. Hinawakan ko ang paa ni Tito Roman at nakiusap hanggang mawalan ako ng boses.
Pero itinulak niya lang ako.
Noong gabing iyon, nawala sa akin ang lahat.
Akala ko, ang higanteng kamay na nakita ko ay panaginip lang ng batang muntik nang mamatay.
Hanggang sa gabi ng burol nina Mama at Papa.
Nasa lumang kuwarto ako, umiiyak sa dilim, nang may marinig akong katok sa pinto.
Tatlong mahihinang katok.
At pagkatapos, ang tinig ni Mama.
“Anak,” bulong niya mula sa labas, “buksan mo ang pinto. May dala akong paborito mong mainit na pandesal.”
PARTE2
Nanigas ang buong katawan ko.
Alam kong imposible.
Tatlong araw nang nakahimlay sina Mama at Papa sa sala. Nakasuot sila ng puti. Pinupunasan ng mga kapitbahay ang luha ko, pero walang sinumang makapagpabalik sa kanila.
Pero ang boses sa labas ng pinto, boses ni Mama.
Parehong lambing. Parehong hina. Parehong paraan ng pagtawag niya sa akin kapag umiiyak ako noon.
“Anak,” ulit ng tinig, “huwag kang matakot.”
Dahan-dahan kong binuksan ang pinto.
At nakita ko siya.
Si Mama.
Nakatayo sa pasilyo, hawak ang supot ng pandesal. Basa ang buhok, maputla ang mukha, pero nakangiti siya sa akin.
Gusto kong yakapin siya. Gusto kong sumigaw. Gusto kong maniwala na ibinalik siya ng langit dahil hindi ko kayang mag-isa.
Pero bago ako makatakbo, umiling siya.
“Huwag, anak,” bulong niya. “Hindi ako ang tunay mong ina.”
Napatigil ako.
Sa ilalim ng ilaw, nakita kong ang mga daliri niya ay parang tinta. May maliliit na patak na unti-unting natutunaw sa sahig.
“Ako ang huling guhit ng lolo mo,” sabi niya. “Ginuhit niya ako hindi para lokohin ka, kundi para mag-iwan ng bilin.”
Nanginginig akong napahawak sa dibdib ko.
“Nasaan si Mama? Nasaan si Papa?”
Lumuha ang anyo niya. Pero ang luhang tumulo sa pisngi niya ay itim na tinta.
“Wala na sila, anak. Hindi dahil hindi sila kayang iligtas. Kundi dahil may mga taong piniling huwag silang iligtas.”
Noong gabing iyon, sinabi sa akin ng anyong iyon ang lihim ng panulat.
Hindi raw ito basta biyaya.
Hindi ito laruan.
Hindi ito bangko na puwedeng utangan ng pangarap.
Ang bawat iginuhit nito ay may kapalit. Kung gumuhit ka mula sa pag-ibig, katotohanan ang kapalit. Kung gumuhit ka mula sa kasakiman, kaluluwa, alaala, kapalaran, at buhay ang unti-unting sinisingil nito.
“Hindi nililikha ng panulat ang wala,” sabi ng anyo ni Mama. “Kinukuha nito ang dapat mapunta sa iba, binabaluktot, at ibinibigay sa gumuhit. Kapag pera ang iginuhit mo, may mababawasang kabuhayan. Kapag tagumpay ang iginuhit mo, may maaagawan ng pagkakataon. Kapag tao ang iginuhit mo, kailangan nitong kumapit sa buhay ng tunay na tao.”
Natatakot akong makinig, pero hindi ako makaalis.
“Bakit hindi ginamit ni Lolo para iligtas sina Mama?” tanong ko.
“Ginamit niya na ang huling lakas niya para iligtas kayong lahat sa bangin,” sagot ng anyo. “Ang dapat niyang iguhit sana ay pera para sa operasyon. Pero namatay siya bago makarating sa ospital. Kaya ibinilin niya ang panulat kay Lola mo, at ang babala: huwag ipagamit sa mga sakim.”
Napapikit ako.
Pero nagamit na nila.
At ngayon, sa harap ng kama ni Lola, pinapanood ko silang isa-isang lumulunok sa sariling kasakiman.
Kinabukasan matapos kong magpanggap na hindi ko gagamitin ang panulat, lalong nawalan ng hiya ang pamilya.
Si Tito Roman, matapos ang gusali, gumuhit pa ng kontrata sa isang malaking mall. Biglang may dumating na abogado at investor, handang magbayad ng advance rental.
Si Tita Vangie gumuhit ng pangalawang lotto ticket. Hindi na isang daang milyon. Dalawang daang milyon na.
Si Jomar gumuhit ng lisensya, medalya, at plaque. Kinabukasan, isa na raw siyang “pinakabatang business genius” sa buong rehiyon.
Si Bea, hawak ang kamay ng lalaking iginuhit niya, gumuhit ng sariling kasal sa isang five-star hotel sa Tagaytay.
Naghiyawan sila sa saya.
Pero ako, isa-isa kong binilang ang senyales.
Ang gold bracelet ni Tita Vangie, nag-iiwan ng itim na marka sa balat.
Ang salamin ng condo ni Tito Roman, bawat gabi ay parang may umaagos na tinta sa loob.
Si Jomar, na biglang tinawag na henyo, hindi na maalala ang pangalan ng sariling ina kapag nagigising.
Ang lalaking nobyo ni Bea, minsan nakangiti, minsan tulala, minsan tinitingnan ang sariling kamay na parang hindi niya alam kung bakit siya buhay.
At si Lola, palala nang palala ang paghinga.
Sa ikatlong gabi, nagtipon silang lahat sa sala ng bagong mansyon. Nakahiga si Lola sa gitna, maputla at nanginginig.
“Lira,” sabi niya, mas malinaw kaysa kahapon. “Panahon na.”
Nainis si Tito Roman.
“Ano ba naman, Nay? Bakit si Lira pa rin ang iniisip n’yo? Ang dami pa naming kailangang iguhit. Baka puwedeng ilipat na lang sa amin ang natitira niyang pagkakataon.”
“Hindi puwede,” mahinang sabi ni Lola. “Sa dugo niya nakatali ang huling pintuan.”
Nagkatinginan sila.
“Huling pintuan?” tanong ni Tita Vangie.
Hindi sumagot si Lola. Tumingin lang siya sa akin. Sa mata niya, nakita ko ang parehong takot na nakita ko sa anyo ni Mama noong bata ako.
Tumayo ako.
Kinuha ko ang panulat.
Sa unang pagkakataon mula nang ilabas nila ito, hindi ako nanginig.
“Ano’ng iguguhit mo?” tanong ni Jomar, pilit ang ngiti. “Kung pera, hati tayo ha.”
“Hindi pera.”
“Bahay?” tanong ni Bea.
“Hindi rin.”
“E ano?” singhal ni Tito Roman.
Huminga ako nang malalim.
“Iguguhit ko ang salamin.”
Tumawa si Tita Vangie.
“Salamin? Ang tanga mo talaga. May magic pen ka na, salamin lang?”
Hindi ako sumagot.
Sa gitna ng sahig, gumuhit ako ng isang malaking salamin. Mataas, bilog, may lumang ukit sa gilid. Sa tuktok nito, isinulat ko ang apat na salita:
“Ipakita ang tunay na anyo.”
Pagkababa ng panulat, lumamig ang buong bahay.
Namula ang ilaw. Kumalabog ang mga bintana kahit walang hangin. At sa gitna ng sala, tumayo ang salaming iginuhit ko.
Hindi mukha namin ang lumitaw sa salamin.
Kundi ang nakaraan.
Nakita namin ang gabing nahulog ang van sa bangin.
Nakita naming si Jomar ang humablot sa manibela.
Nakita naming sumisigaw si Papa, “Bitawan mo!”
Nakita naming niyakap ako ni Mama, habang siya ang tumanggap ng bigat ng salpok para hindi ako masaktan.
Napaatras si Jomar.
“Hindi totoo ’yan,” bulong niya.
Pero nagpalit ang eksena.
Ospital.
Naroon ako, walong taong gulang, nakaluhod sa sahig.
Naroon sina Tito Roman at Tita Vangie, nasa sulok, hawak ang sobre mula sa insurance at emergency fund ni Lolo.
Narinig namin ang doktor:
“Kung maipapasok po sila sa operasyon sa loob ng isang oras, may malaking tsansa pa.”
At narinig namin si Tito Roman.
“Huwag na. Sayang lang ang pera. Kunin na lang natin ang naiwan. Wala namang magtatanggol sa bata.”
Napahiyaw ako noon sa alaala.
Sa kasalukuyan, natahimik ang buong sala.
Si Lola, na halos hindi na makagalaw, umiyak nang tahimik.
“Pinagsisihan ko,” sabi niya. “Akala ko mapipigilan ko sila. Pero natakot ako. Pinili kong manahimik. Iyon ang pinakamalaking kasalanan ko.”
Nanginig ang kamay ni Tita Vangie.
“Pinapalabas mo kaming masama dahil sa salamangkang ’yan!”
Lumapit siya para basagin ang salamin, pero bago pa niya mahawakan, lumabas ang ikalawang eksena.
Silong.
Ako, maliit pa, kumakain ng malamig na kanin habang sila ay nagbibilang ng perang galing sa mga magulang ko.
Lumabas ang mga resibo.
Ang titulo ng bahay namin na pinalipat nila sa pangalan ni Tita.
Ang deed of sale ng jeepney ni Papa.
Ang pekeng pirma sa dokumento.
Lahat.
Isa-isang lumitaw sa sahig ang kopya ng mga papeles. Hindi ilusyon. Totoo. May pirma, petsa, selyo, at pangalan ng notaryo.
Biglang namutla si Tito Roman.
“Saan mo kinuha ’yan?”
Ngumiti ako, pero mabigat ang dibdib ko.
“Hindi ko kinuha. Ipinakita lang ng panulat ang matagal ninyong itinago.”
Sa labas, may kumatok.
Hindi mahina. Hindi multo.
Malakas at malinaw.
Pumasok ang barangay captain, dalawang pulis, at isang abogadong babae na matagal nang kaibigan ni Lola. Si Atty. Maribel Santos.
Bago pa man ako gumuhit, nagsumbong na si Lola sa kanya. Hindi niya kayang magsalita noon, pero naisulat niya ang lahat sa lumang kuwaderno at itinago sa ilalim ng unan.
Si Lola ang nagpasabi kung kailan sila pupunta.
“Ginang Vangie Dimalanta, Ginoong Roman Dimalanta,” sabi ni Atty. Maribel, hawak ang folder, “mayroon kaming reklamo tungkol sa pandaraya, sapilitang pagkuha ng ari-arian, at pagtatago ng pondo ng naulilang menor de edad.”
Hindi na nakapagsalita si Tita.
Si Tito Roman naman, biglang lumuhod sa akin.
“Lira, pamangkin, pamilya tayo. Nadala lang kami ng hirap noon.”
Tiningnan ko siya.
Noon, nang ako ang nakaluhod at humihingi ng buhay para sa mga magulang ko, itinulak niya ako palayo.
Ngayon, siya naman ang nakaluhod at humihingi ng awa.
Pero hindi na ako walong taong gulang.
“Pamilya?” tanong ko. “Ang pamilya, hindi nagpapalimos ng buhay sa bata. Ang pamilya, hindi nagnanakaw sa ulila. Ang pamilya, hindi gumagamit ng biyaya para takpan ang kasalanan.”
Biglang umalingawngaw ang sigaw ni Bea.
Sa likod niya, ang gwapong lalaking iginuhit niya ay unti-unting nagiging usok na tinta. Hindi siya nasaktan. Para lamang siyang natutulog, tapos unti-unting nawala, tulad ng guhit na binura ng ulan.
Ang singsing sa kamay ni Bea, naging itim na mantsa.
Sa labas, may tumawag mula sa telepono ni Tito Roman. Ang animnapung palapag na gusali raw ay biglang nagpakita ng bitak sa lahat ng salamin at kinordon ng mga awtoridad. Wala palang tunay na building permit. Wala ring tunay na record ng lupa.
Ang gold mine sa palaisdaan ni Tita Vangie, naging putik.
Ang lotto money, na-freeze sa bangko dahil sa kahina-hinalang dokumento.
Ang admission ni Jomar, binawi matapos lumitaw na wala siyang totoong rekord.
Lahat ng iginuhit mula sa kasakiman, bumalik sa tinta.
At ang panulat sa kamay ko, lalong uminit.
May dalawang pagkakataon pa ako.
Lumapit si Lola.
“Anak,” sabi niya, “puwede mong iguhit ang kahit ano. Kayamanan. Bagong buhay. Paghihiganti.”
Napatingin ako sa salamin.
Sa loob nito, saglit kong nakita sina Mama at Papa. Hindi malinaw, pero sapat para makilala ko ang ngiti nila.
Hindi sila humihingi ng paghihiganti.
Humihingi sila ng paglaya.
Kaya sa ikalawang guhit ko, gumuhit ako ng pinto.
Hindi pinto ng mansyon.
Hindi pinto ng bangko.
Isang simpleng pinto na may liwanag sa kabila.
Sa ibabaw, isinulat ko:
“Pakawalan ang mga inosenteng nakatali sa kasakiman ng iba.”
Pagkababa ng panulat, umiyak si Lola.
Ang bigat sa dibdib niya ay parang nawala. Ang mukha niya, kahit pagod, naging payapa.
At sa salamin, nakita kong lumakad sina Mama, Papa, at Lolo patungo sa liwanag.
Hindi sila bumalik.
Pero sa unang pagkakataon, hindi ko naramdaman na iniwan nila ako.
Naramdaman kong pinalaya nila ako.
Para sa ikatlo at huling guhit, tiningnan ko ang panulat.
Puwede kong iguhit ang sarili kong mansyon. Sarili kong milyon. Sarili kong mataas na gusali.
Pero naalala ko ang silong.
Naalala ko ang batang gutom, takot, at walang kakampi.
Kaya gumuhit ako ng isang maliit na bahay na may bukas na pinto, maraming mesa, ilaw, libro, at mainit na pagkain.
Sa ilalim, isinulat ko:
“Isang tahanan para sa mga batang walang mapuntahan.”
Nang matapos ang huling guhit, nabiyak ang panulat.
Hindi ito sumabog. Hindi ito kumidlat.
Tahimik lang itong naging abo sa palad ko, parang matagal na nitong hinihintay na matapos ang sumpa.
Ilang buwan ang lumipas.
Nabawi ko ang bahay nina Mama at Papa. Ang ibang ari-arian, idinaan sa korte. Hindi ako biglang naging pinakamayamang babae sa Laguna, pero sapat ang bumalik para magsimula ako.
Si Tito Roman at Tita Vangie ay humarap sa kaso. Si Jomar at Bea, nawalan ng lahat ng iginuhit nilang karangyaan. Hindi ko na sila kinamuhian araw-araw. Pero hindi ko rin sila binalikan.
May mga taong hindi kailangang gantihan habambuhay.
Sapat nang hindi mo na sila hayaang sirain ka ulit.
Ang lumang bahay namin, inayos ko. Ginawa kong maliit na shelter at learning center para sa mga batang naulila, inabandona, o pinatahimik ng sariling pamilya.
Sa unang araw ng pagbubukas, may batang babae na ayaw pumasok. Nakatayo lang siya sa gate, yakap ang lumang bag, gutom pero takot.
Lumapit ako sa kanya at ngumiti.
“Halika,” sabi ko. “May mainit na pandesal sa loob.”
Napatingin siya sa akin.
At sa sandaling iyon, parang narinig ko ulit ang boses ni Mama.
Hindi mula sa multo.
Hindi mula sa panulat.
Kundi mula sa kabutihang pinili kong ipagpatuloy.
Dahil ang tunay na himala, hindi ang pagguhit ng ginto, mansyon, o kapangyarihan.
Ang tunay na himala ay ang taong may pagkakataong manakit, pero pinipiling maghilom.
Ang taong may kakayahang kumuha ng lahat, pero pinipiling gamitin ang biyaya para may maisalba.
Kaya kung sakaling may dumating mang “mahiwagang panulat” sa buhay natin—kapangyarihan, pera, posisyon, o pagkakataon—sana hindi natin ito gamitin para tapakan ang iba.
Gamitin natin ito para iguhit ang katotohanan.
At higit sa lahat, gamitin natin ito para magbukas ng pinto para sa mga taong matagal nang nakakulong sa dilim.