Sa siyam na taon naming pagsasama, bihira niya akong makitang maglabas ng mga papeles nang ganoon kakalma.
Sanay siya sa ibang Mara.
Isang Mara na yumuyuko kapag mabigat magsalita ang nanay niya.
Isang Mara na tahimik na nagliligpit ng mesa pagkatapos ng handaan.
Isang Mara na hindi sumasagot kapag pinaparinggan ni Clarissa na wala akong “maayos na propesyon.”
Isang Mara na narinig ang linyang “ganyan lang talaga si Mama” nang napakaraming beses hanggang sa nawalan na ng gana ang bibig na sumagot.
Pero noong gabing iyon, nakaupo ako sa ilalim ng dilaw na ilaw, at nasa harap ko ang mga dokumentong nakaayos sa folders na may kulay na tabs, parang audit report.
Lumapit si Gabriel.
“Bakit mo itinatago ang mga iyan?”
Inilagay ko ang isang folder sa ibabaw ng mesa.
“Para maalala.”
“Ano ang aalalahanin mo?”
“Lahat ng beses na sinabi ng pamilya mo na huwag akong maging makwenta.”
Huminga siya nang malalim.
“Mara, huwag mo nang palakihin ang problema. Gusto lang ni Mama sa atin tumira sandali.”
Tumango ako.
“Sige. Puwede siyang tumira. Pero lilinawin natin ang gastos, oras, at responsibilidad ng bawat isa.”
Agad kumunot ang mukha niya.
“Nanay ko iyon.”
“Alam ko.”
“Matanda na siya.”
“Alam ko rin.”
“Hindi ba sobrang sama namang ilabas mo pa ang usapan ng pera ngayon?”
Tumingin ako nang diretso sa kanya.
“Hindi. Ang masama ay noong siyam na taon akong hindi tinulungan ng nanay mo kahit isang araw, pero ngayong kailangan ng magpapaligo, magpapainom ng gamot, at magpupuyat sa kanya, ako agad ang naalala ng buong pamilya.”
Bumuka ang bibig niya, pero wala siyang nasabi.
Dahil may mga katotohanang hindi kayang kontrahin.
Kaya karaniwan, kapag hindi na kayang kontrahin, dinadaan na lang sa moralidad.
Umupo si Gabriel sa tapat ko.
“Mara, alam kong may hinanakit ka. Pero bilang manugang…”
Pinutol ko siya.
“Huwag mong ituloy ang linyang iyan.”
Tumahimik siya.
Binuksan ko ang unang folder.
“Gusto mo bang marinig ulit?”
“Mara…”
“Noong kasal natin, sinabi ng nanay mo na hindi uso sa pamilya ninyo ang malaking bigay. Nagbigay lang siya ng 5,000 pesos sa sobre. Pero noong ikinasal si Jun at Clarissa, nagbenta siya ng maliit na lupa sa Bulacan, nagbigay ng 180,000 pesos, refrigerator, washing machine, kama, at kutson.”
Umiwas siya ng tingin.
“Iba ang sitwasyon noon.”
“Paano naging iba?”
“Naunang ikasal si Kuya. Gusto lang ni Mama na maayos ang lahat.”
“At ako, hindi kailangang maayos?”
Hindi siya sumagot.
Binuksan ko ang pangalawang folder.
“Noong pitong buwan akong buntis kay Mina, namamaga ang paa ko. Tinawagan mo ang nanay mo para tumulong kahit ilang araw. Sinabi niyang hindi siya puwede dahil naglilihi si Clarissa. Si Clarissa noon ay dalawang buwan pa lang buntis.”
“Unang apo kasi iyon ni Mama.”
“Apo rin niya si Mina.”
Hinawakan niya ang noo niya.
Hindi ako tumigil.
“Noong ipinanganak si Mina, nagpadala ang nanay mo ng 500 pesos sa isang kakilalang jeepney driver. Hindi siya pumunta sa ospital dahil may party ang anak ni Jun.”
“Pagod si Mama noon.”
“Pero may lakas siyang pumunta sa party.”
Tumahimik ang kuwarto hanggang sa marinig na namin ang hampas ng ulan sa labas.
Binuksan ko pa ang isa.
“Noong binuksan ko ang tindahan, naaalala mo ba ang sinabi ng nanay mo?”
Napatingin siya sa mesa.
Binasa ko ang eksaktong nakasulat sa notes ko.
‘Mara, kung magbebenta ka sa kalsada, huwag mong ilagay ang apelyidong Dela Cruz sa karatula. Baka akalain ng mga tao mahirap tayo.’
Ngumiti ako.
“Pagkatapos ng tatlong buwan, dinala niya ang grupo niya sa simbahan sa tindahan ko para kumain nang libre. Sinabi niyang mabait daw ang manugang niya at siguradong hindi maniningil.”
Tumingin sa akin si Gabriel.
“Pati iyon, isinulat mo?”
“Pati halaga. 4,860 pesos.”
“Talaga bang binibilang mo ang bawat pisong ginastos mo sa nanay ko?”
Isinara ko ang folder.
“Hindi. Binibilang ko ang bawat pagkakataong tinuring nila akong libre.”
Noong una, hindi ako ganito.
Noong una, gusto ko talagang mahalin ako ng biyenan ko.
Sa unang taon ko bilang manugang, pinag-aralan kong lutuin ang adobo ayon sa panlasa ng pamilyang Dela Cruz. Gumawa ako ng leche flan tuwing Pasko kahit hindi pa ako marunong magpa-caramel noon.
Alam kong gusto niya ang sampaguita, kaya tuwing pupunta kami sa bahay niya, bumibili ako ng isang maliit na tali at inilalagay sa harap ng altar.
Alam kong sumasakit ang likod niya, kaya binibilhan ko siya ng pamahid. Alam kong ayaw niya ng malamig na sabaw, kaya lagi kong iniinit ang ulam bago ihain.
Pero ang kabutihang ibinubuhos sa balon na walang ilalim ay hindi lumilikha ng alingawngaw.
Nawawala lang ito.
Minsan, dinalhan ko siya ng cassava cake na ako mismo ang gumawa.
Kumain siya ng isang kagat at sinabi:
“Masyadong matamis. Mas sakto gumawa si Clarissa.”
Minsan naman, binilhan ko siya ng malambot na tsinelas dahil nakita kong madulas na ang luma niyang suot. Hindi niya iyon ginamit. Pagkaraan ng dalawang linggo, nakita ko ang tsinelas sa paa ng part-time helper ni Clarissa.
Tinanong ko si Gabriel.
Sabi niya:
“Baka nakalimutan lang ni Mama.”
Ang salitang “nakalimutan” pala ay magandang pantakip sa lahat ng klase ng pagtatangi.
Nakalimutang bisitahin ako sa ospital.
Nakalimutan ang birthday ni Mina.
Nakalimutang magbayad sa tindahan.
Nakalimutang tao rin ako.
Pero hindi niya kailanman nakalimutan ang birthday ni Clarissa.
Hindi niya kailanman nakalimutang tanungin kung anong laruan ang gusto ng anak ni Jun.
Hindi niya kailanman nakalimutang ipagmalaki sa kapitbahay na nagtatrabaho sa bangko si Clarissa, may SUV si Jun, at “may kinabukasan” ang pamilya nila.
Kami naman?
Si Gabriel ay maintenance technician sa isang mall. May regular na sahod, pero hindi malaki.
Ako naman ay nagsimula sa isang lumang food cart na binili ko gamit ang perang pinahiram ng nanay ko.
Sabi ng biyenan ko noon:
“Mahirap ang magbenta ng pagkain sa kalsada. Pero sanay ka naman sa hirap, kaya kakayanin mo.”
Kaya ko nga.
Gumigising ako ng alas tres ng madaling-araw para magluto ng lugaw, mag-marinate ng karne, magprito ng banana cue.
Nakatayo ako sa kusina hanggang mabasa ng pawis ang likod ng damit ko.
Ako mismo ang nagde-deliver gamit ang lumang motor, kahit may mga araw na umaabot sa bukung-bukong ang baha.
Pinalaki ko si Mina sa amoy ng bawang, mantika, at mainit na arroz caldo.
Noong unang taon, sapat lang para mabuhay ang kita ng tindahan.
Noong ikatlong taon, nakakuha ako ng unang order ng packed lunch mula sa isang insurance office.
Noong ikalimang taon, may manager sa Makati na nakatikim ng adobo ko at nag-order ng 120 meals tuwing Biyernes.
Noong ikapitong taon, ipina-register ko nang maayos ang negosyo.
Noong ikasiyam na taon, ang maliit na tindahan sa paningin ng pamilya ng asawa ko ay may tatlong kitchen assistants, anim na part-time staff, dalawang long-term catering contracts, at sariling savings account na nakapangalan sa akin.
Hindi ko ipinagyabang.
Hindi dahil natatakot ako.
Kundi dahil gusto kong makita kung paano nila ako tatratuhin kapag hindi nila alam kung ano ang meron ako.
At napakalinaw ng sagot nila.
Kinabukasan, nagbukas pa rin ako ng tindahan gaya ng dati.
Alas singko y medya pa lang ng umaga, kulay abo pa ang langit ng Maynila, pero may mga tricycle nang dumadaan sa harap ng puwesto.
Si Tess, ang pinakamatagal kong kasamang empleyado, ay nag-aayos ng mga food container sa mesa.
“Mara, may nangyari na naman sa pamilya ng asawa mo, ano?”
Itinali ko ang apron ko.
“Paano mo nalaman?”
“Ang mukha mo habang naghihiwa ng sibuyas, parang gusto mong tadtarin ang buong barangay.”
Natawa ako.
Mas matanda sa akin si Tess nang labindalawang taon. Dati siyang accountant sa isang maliit na supermarket. Nang namatay ang asawa niya, pumasok siya sa akin para tumulong sa tindahan. Akala ng iba, nagbebenta lang siya ng lumpia. Ang totoo, siya ang nagche-check ng cash flow at kontrata ng negosyo ko.
Inilapag niya sa counter ang mga order slip.
“Next week may 300 meals tayong order mula sa logistics company. Kung magsasara ka, sino ang pipirma sa delivery?”
“Hindi ako magsasara.”
“Pero narinig kita kagabi sa telepono. Gusto ng biyenan mong alagaan mo siya.”
“Aalagaan ko siya sa paraang may kasunduan.”
Natigilan si Tess, pagkatapos ay ngumiti.
“Sa wakas, gising ka na.”
Hindi ako sumagot.
Hindi ako ngayon lang nagising.
Matagal na akong gising.
Noon lang, mahal ko pa si Gabriel.
Iniisip ko noon, kahit pinapaboran ng nanay niya ang kabilang pamilya, kahit mahina siya pagdating sa sarili niyang pamilya, basta tahimik ako, maililigtas ko ang maliit naming tahanan.
Pero ang pagtitiis ay hindi nagpapatahimik ng bahay.
Itinuturo lang nito sa ibang tao kung paano mas magaan na tapakan ang likod mo.
Bandang alas nuwebe ng umaga, tumawag si Gabriel.
“Sabi ni Mama, pupunta siya mamayang hapon para tingnan ang kuwarto.”
“Anong kuwarto?”
“Yung maliit sa tabi ng kusina.”
“Iyon ang storage ng dry goods ng tindahan.”
“Puwede mo bang ilipat ang laman?”
“Hindi.”
Tumahimik ang kabilang linya nang ilang segundo.
“Mara, huwag ka nang magsimula.”
“Hindi pa ako nagsisimula. Sinasabi ko lang na ginagamit ang kuwartong iyon para sa negosyo.”
“Hindi naman puwedeng sa sofa matulog si Mama.”
“Sinabi ko ba na sa sofa siya matutulog?”
“E ano ba ang gusto mo?”
“Mag-hire ng caregiver per shift. Sa bahay ni Mama siya manatili. Maghati sa gastos ang dalawang pamilya. Kung sino ang libre, siya ang dadalaw.”
Malakas ang buntong-hininga niya.
“Hindi payag si Kuya.”
“Bakit?”
“Sabi niya, kailangan nilang bayaran ang international school ng mga bata. Nagbabayad din sila ng condo.”
“Habang tayo, walang anak, walang bahay, walang buhay?”
“Mara, huwag ka namang makipagbilangan.”
“Mali ang term mo. Hindi ito bilangan. Ito ay paghahati ng responsibilidad.”
Bumaba ang boses niya.
“Masasaktan si Mama kapag pinag-usapan ang pera.”
“Nasaktan ba siya nang sabihin niyang puwede kong isara ang tindahan ko nang ilang buwan at walang makakapansin?”
Tumahimik siya.
Sinabi ko:
“Kapag dumating sila mamaya, tawagan mo ako. Uuwi ako.”
Noong hapong iyon, isinara ko ang tindahan nang isang oras na mas maaga.
Pagdating ko sa bahay, nakaupo na sa sala ang biyenan ko.
Suot niya ang violet na floral blouse, may hawak na tungkod, maputla ang mukha, pero malinaw pa rin ang mga mata.
Nandoon din sina Jun at Clarissa.
Inilagay ni Clarissa ang mamahaling bag niya sa upuan, na para bang mapalad ang upuan namin dahil nahawakan nito ang bag niya.
Nasa kuwarto si Mina, gumagawa ng homework. Sumilip siya saglit, tapos bumalik agad sa loob.
Nagpalit ako ng tsinelas at binati sila isa-isa.
“Ma. Kuya. Ate.”
Tiningnan ni Lourdes ang buong bahay.
“Maliit talaga ang bahay ninyo. Pero sige, hindi naman ako maarte.”
Ngumiti ako.
“Opo, kaya dahil maliit, mas kailangan nating malinaw ang usapan.”
Agad nagsalita si Clarissa.
“Wala naman dapat maging komplikado. Kailangan lang ni Mama ng kasama. Sanay ka namang gumising nang maaga at magluto, kaya convenient na rin.”
Umupo ako sa tapat nila.
“Ano po ba ang ibig sabihin ng pag-aalaga?”
Kumindat si Clarissa na parang nalito sa simpleng tanong.
“Alam mo na iyon. Pagkain, gamot, checkup, tulong sa paliligo kung kailangan. Pamilya naman tayo. Bakit kailangan pang i-detalye?”
Kinuha ko ang manipis na notebook sa mesa.
“Kailangan ng detalye para walang misunderstanding. Kailangan ni Mama ng follow-up checkup dalawang beses sa isang buwan. May gamot sa high blood, gamot sa tuhod, vitamins, regular lab tests. Kung sa bahay namin siya titira, kailangan may magbabantay sa kanya sa araw. May tindahan ako at catering contracts, hindi ako puwedeng full-time sa bahay.”
Kumunot ang noo ni Jun.
“Ganoon ba kaimportante ang tindahan na iyan?”
Tiningnan ko siya.
“Mahalaga iyon sa mga taong kumakain mula sa perang kinikita nito.”
Mabilis akong sinulyapan ni Gabriel.
Mahinang tumawa si Clarissa.
“Mara, masyado namang mabigat ang dating ng sinabi mo. Hindi naman namin sinasabing ikaw lang ang gagastos kay Mama.”
“Kung ganoon, paano ang hati?”
Sumandal si Jun sa upuan.
“Magpapadala kami buwan-buwan. Pero medyo gipit ngayon.”
“Magkano ang buwan-buwan?”
Tumingin siya kay Clarissa.
Si Clarissa ang sumagot:
“Siguro mga 3,000 pesos.”
Tumango ako.
“Ang caregiver per shift, nasa 18,000 hanggang 22,000 pesos kada buwan. Iba pa ang gamot, checkup, at pamasahe. Hindi sapat ang 3,000.”
Marahang inihampas ni Mama Lourdes ang tungkod sa sahig.
“Mara, sinisingil mo ba ako?”
Tumingin ako sa kanya.
“Hindi po. Kinakalkula ko ang responsibilidad ng mga anak ninyo.”
Natigilan siya.
Agad nagsalita si Jun:
“Manugang ka. Ang pag-aalaga sa biyenan ay biyaya para sa iyo.”
Hindi ko napigilang matawa.
“Kung biyaya iyan, bakit hindi kunin ni Clarissa kasama ng gintong pulseras na 25,000 pesos?”
Namula ang mukha ni Clarissa.
“Mara, huwag mo akong idamay.”
“Narito ka, kaya kasama ka sa usapan.”
Tumayo bigla si Gabriel.
“Tama na.”
Tiningnan ko siya.
“Hindi pa. Umupo ka.”
Siguro dahil napakalamig ng boses ko, umupo talaga siya.
Binuksan ko ang notebook.
“Ito ang proposal ko. Una, mag-hire tayo ng caregiver, at hati ang dalawang pamilya sa gastos. Pangalawa, salitan si Mama sa bawat bahay, tig-isang buwan, at sagot ng bawat bahay ang gastos kapag nandoon siya. Pangatlo, kung dito siya titira nang permanente, magbibigay ang pamilya ni Jun ng anim na buwang advance para sa caregiver, gamot, transportasyon, at business disruption cost ko.”
Tumawa si Jun.
“Akala mo ba kumpanya ka?”
Tiningnan ko siya.
“Oo. May kumpanya ako.”
Tumigil ang hangin sa sala.
Kumunot ang noo ni Clarissa.
“Anong kumpanya?”
Kinuha ko ang business registration sa folder.
“Mara Foods OPC. Registered. May tax number. May contracts. May staff.”
Tiningnan ng biyenan ko ang papel na parang hindi niya matanggap na sa akin iyon.
“Yung maliit mong tindahan, ginawa mong kumpanya?”
Ngumiti ako.
“Opo. Iyon pong maliit na tindahang sabi ninyo, kahit ilang buwan magsara ay walang makakapansin.”
Kinuha ni Jun ang papel at binasa. Hindi naging komportable ang mukha niya.
“Kahit ganoon, pamilya pa rin ito.”
“Tama. Kaya nga hati ang responsibilidad.”
Inilagay ni Clarissa ang bag sa kandungan niya.
“Sa tingin ko, pinapahirap mo lang ito dahil ayaw mong alagaan si Mama.”
Tumingin ako sa kanya.
“Tama ka sa kalahati. Ayaw kong maging nag-iisang mag-aalaga kay Mama habang ang iba ay nagbibigay ng instruction at nagpo-post sa Facebook ng pagiging mabuting anak.”
Biglang nagbago ang mukha ni Clarissa.
Dahil iyon mismo ang estilo niya.
Isang bouquet mula sa labas ng ospital.
Isang litrato habang hawak ang kamay ng matanda.
Isang caption:
“Family is where love begins.”
Pero kung sino ang nagpuyat, nagpalit ng lampin, nagluto ng lugaw, at nagbayad sa cashier, hindi kailanman nasa frame.
Nagsimulang umiyak ang biyenan ko.
Hindi malakas.
Pinunasan lang niya ang mata gamit ang panyo, nanginginig ang boses.
“Hindi ko akalaing ganyan ang tingin mo sa akin. Matanda na ako. Gusto ko lang mapalapit sa mga anak at apo ko. Kung ayaw mo, sige, uuwi na lang ako sa lumang bahay at mamamatay mag-isa.”
Agad lumambot si Gabriel.
“Ma, huwag naman po kayong magsalita ng ganyan.”
Tumayo rin si Jun.
“Ma, hindi namin kayo pababayaan.”
Inakbayan siya ni Clarissa.
“Huwag kang malungkot, Ma. May mga taong hindi naiintindihan ang pagiging mabuting manugang.”
Tiningnan ko ang eksenang iyon at hindi nagsalita.
Noon, takot na takot ako sa ganitong eksena.
Kapag umiyak ang biyenan ko, titingnan ako ni Gabriel na parang ako ang nagtulak sa nanay niya sa bangin.
Kapag bumuntong-hininga si Clarissa, awtomatikong ako ang lumalabas na makasarili.
Pero ngayon, hindi na ako takot.
Masyado ko nang maraming beses napanood ang palabas na ito.
Ang luha ay puwedeng galing sa sakit.
Pero puwede rin itong maging napakaepektibong gamit.
Tumayo ako.
“Kung hindi pa kayo makapagdesisyon, pag-usapan na lang natin sa ibang araw. May kailangan pa akong i-check na orders bukas.”
Tumingala sa akin ang biyenan ko.
“Mas importante pa ba ang orders kaysa sa biyenan mo?”
Sumagot ako:
“Para sa akin, bawat responsibilidad ay kailangang ayusin. Walang may karapatang tapakan ang isa para ipilit ang isa pa.”
Tinitigan niya ako.
Sa unang pagkakataon, hindi lang pangmamaliit ang nakita ko sa mata niya.
May gulat din.
Para bang ang asong akala nilang tahimik sa bahay ay biglang marunong nang magkandado ng gate.
Nang gabing iyon, pagkatapos nilang umalis, nagalit si Gabriel.
Hindi siya nanira ng gamit. Hindi siya nagmura. Hindi ganoong klaseng lalaki si Gabriel.
Tumayo lang siya sa gitna ng sala at sinabi nang isa-isa ang mga salita.
“Pinahiya mo ako.”
Isinara ko ang pinto ng kuwarto ni Mina para hindi marinig ng bata.
“Napahiya ka ba dahil sinabi ko ang totoo, o dahil kasama ka sa katotohanang iyon?”
“Mara, nanay ko iyon. Hindi ko kayang hayaang tratuhin siya na parang ibang tao.”
“Kung ganoon, ikaw ang mag-alaga. Ikaw ang magbayad. Ikaw ang mag-leave sa trabaho.”
Natigilan siya.
“Kailangan kong magtrabaho.”
“Kailangan ko rin.”
“Mas flexible ang tindahan mo.”
Matagal ko siyang tiningnan.
“Gabriel, alam mo bang kapareho mo na ang nanay mo?”
Tumahimik siya.
Nagpatuloy ako:
“Ang flexible ay hindi ibig sabihin mura. Ang self-employed ay hindi ibig sabihin walang halaga. Hindi ako nasa opisina, kaya hindi na trabaho ang trabaho ko?”
Umiwas siya ng tingin.
“Gusto lang ni Mama na malapit sa atin.”
“Hindi. Gusto ni Mama na mapunta siya sa taong pinakamadaling hindi tumanggi.”
Tinamaan siya sa bagay na ayaw niyang marinig.
Kinuha niya ang susi at lumabas.
Hindi ko siya sinundan.
May mga gabing umaalis ang lalaki sa bahay hindi para kumalma.
Kundi para humanap ng taong magsasabing sobra ang asawa niya.
Alam kong tatawagan niya si Jun.
Alam kong sasabihin ni Jun:
“Nabulag na sa pera ang asawa mo.”
Alam kong sasabihin ni Clarissa:
“Kung ako iyan, hindi ko kailanman sasaktan ang damdamin ni Mama.”
Alam ko ring kinabukasan, tatawagan ng biyenan ko ang ilang kamag-anak para sabihing wala akong utang na loob.
Hindi ako nagkamali.
Dalawang araw pa lang ang lumipas, nag-message na ang pinsan ni Gabriel.
“Mara, narinig kong ayaw mong alagaan ang biyenan mo. Tayong mga Pilipino, mahalaga sa atin ang pamilya. Huwag mong hayaan na pagtawanan kayo ng ibang tao.”
Sumagot ako:
“Huwag po kayong mag-alala. Aayusin ko ito sa harap ng pamilya at barangay para walang makarinig ng isang panig lang.”
Pagkatapos ng mensaheng iyon, tumahimik siya.
Ang mga taong mahilig magpayo tungkol sa moralidad ay kadalasang takot sa dokumento.
Pagkaraan ng tatlong araw, nadulas nga si Mama Lourdes.
Nadulas siya sa hagdan ng simbahan pagkatapos ng misa sa umaga. Hindi naman malala, pero namaga ang tuhod at sumakit ang balakang. Pinayuhan siya ng doktor na bawasan muna ang paglalakad.
Nasa trabaho si Gabriel sa mall. Si Jun naman ay nasa Tagaytay kasama ang pamilya niya para mag-weekend.
Ang tumawag sa akin ay kapitbahay ng biyenan ko.
“Mara, nadulas ang biyenan mo. Pangalan mo ang tinatawag niya.”
Isinara ko ang takip ng kaldero ng lugaw, iniwan kay Tess ang tindahan, at tumakbo sa clinic.
Pagdating ko, nakahiga si Mama Lourdes sa examination bed, maputla ang labi.
Pagkakita niya sa akin, mahigpit niyang hinawakan ang kamay ko.
“Mara, ang sakit.”
Tiningnan ko ang kulubot niyang kamay.
Sa siyam na taon, ito ang unang pagkakataong hinawakan niya ang kamay ko na parang kapamilya ako.
Hindi sa harap ng bisita.
Hindi para sa palabas.
Kundi dahil totoong masakit.
Hindi ko binawi ang kamay ko.
Binayaran ko ang checkup, bumili ng gamot, at nag-book ng sasakyan pauwi.
Sa biyahe, nakasandal siya sa bintana, mahina ang boses.
“Hindi sumasagot si Jun.”
“Opo.”
“Siguro busy si Clarissa.”
“Opo.”
“Nasa trabaho si Gabriel.”
“Opo.”
Tumingin siya sa akin.
“Buti na lang nandiyan ka.”
Hindi ako sumagot.
Kung ako ang Mara ng limang taon na ang nakalipas, baka lumambot agad ako sa pangungusap na iyon.
Baka naisip kong sa wakas, nakikita na niya ang kabutihan ko.
Pero ngayon, naiintindihan ko na.
Kapag naalala ka ng isang tao dahil wala nang ibang puwedeng tawagan, hindi ibig sabihin mahal ka niya.
Baka ikaw lang ang huling option na sumasagot pa sa telepono.
Nang gabing iyon, inihatid ko si Mama Lourdes sa bahay niya, nag-hire ako ng temporary caregiver para sa gabi, pagkatapos ay nag-message ako sa family group chat:
“Nadulas si Mama. Pinayuhan ng doktor na bawasan ang paglalakad. Checkup, gamot, at caregiver ngayong gabi: total 6,750 pesos. Ako muna ang nagbayad. Bukas 7 PM, magkikita tayo sa bahay ni Mama para ayusin ang schedule ng pag-aalaga at gastos.”
Dalawang oras bago sumagot si Jun.
“Nagmaneho pa kami pauwi. Usapan ng pera mamaya na.”
Sumagot si Clarissa:
“Mara, masakit sa damdamin ni Mama na inilalagay mo sa group chat ang mga resibo.”
Nag-send ako ng picture ng resibo.
“Ipinapadala ko ito para alam ng lahat ang impormasyon, hindi para basahan si Mama ng tula.”
Agad tumawag si Gabriel.
“Mara, puwede bang bawasan mo ang ganyang pananalita?”
Tinanong ko:
“Pupunta ka ba sa bahay ng nanay mo?”
“Pagkatapos ng shift ko, pupunta ako.”
“May dala ka bang parte mo sa gastos?”
Tumahimik siya.
Ibinaba ko ang tawag.
Kinabukasan, habang nagbubukas ako ng tindahan, tumawag ang biyenan ko.
Mahina ang boses niya.
“Mara, puwede ka bang pumunta rito? Hindi ako sanay sa caregiver na iyan. Gusto ko ikaw ang magluto ng lugaw.”
Tiningnan ko ang pila ng customer sa harap ng counter.
“Nagbebenta po ako ngayon. Magpapadala po ako ng lugaw.”
“Ayoko ng pagkaing galing sa labas.”
“Ang lugaw sa tindahan ko rin naman ay pagkaing galing sa labas sa paningin ninyo.”
Tumahimik ang kabilang linya.
“Mara, galit ka pa rin ba sa akin?”
Kumuha ako ng sandok para sa customer.
“Hindi po. Nagtatrabaho po ako.”
“Masakit talaga ang katawan ko.”
“Alam ko po. Kaya nga nag-hire ako ng caregiver kagabi.”
“Hindi naman kapareho ng manugang ang ibang tao.”
Natigil ang kamay ko.
“Ma, ang manugang ay tao rin. Hindi siya libreng pain reliever.”
Pinatay niya ang tawag.
Nakatitig sa akin si Tess.
“Sinabi mo talaga iyon sa biyenan mo?”
Nagpatuloy ako sa pagsandok ng lugaw.
“Oo.”
“Ang sarap.”
Ngumiti ako.
“Hindi pa. Simula pa lang iyon.”
Nang gabing iyon, natuloy ang family meeting sa bahay ni Mama Lourdes.
Dumating ako nang eksaktong alas siyete, may dalang paper bag na puno ng dokumento.
Dumating si Gabriel pagkalipas ng sampung minuto. Sina Jun at Clarissa naman ay dumating ng alas siyete y medya, dahil daw sa traffic.
Nakahiga si Mama Lourdes sa mahabang upuan, nakapatong sa unan ang paa.
Mukha siyang mas mahina, pero matalas pa rin ang mga mata.
Pagkaupo pa lang ni Jun, nagsalita na siya.
“Ganito na lang. Mula ngayon, si Mara ang pupunta dito sa araw para alagaan si Mama. Sa gabi, saka tayo mag-hire kung kailangan. Ang gastos, pag-usapan na lang natin pagkatapos.”
Tinanong ko:
“Bakit ako sa araw?”
Sumagot si Clarissa:
“Kasi ikaw ang may hawak ng oras mo. Si Ate, kapag nag-leave ako, apektado ang target ko sa bangko.”
“Si Kuya Jun?”
Kumunot ang noo ni Jun.
“Lalaki ako. Kailangan kong kumita.”
Tumango ako.
“Ako, hindi kumikita?”
Bumuntong-hininga si Clarissa.
“Mara, walang nagsasabing hindi ka kumikita. Pero hindi naman siguro maikukumpara ang kita mo sa amin.”
Binuksan ko ang paper bag at inilabas ang kopya ng catering contract. Tinakpan ko ang ilang sensitibong pangalan ng kliyente, pero iniwan ang kabuuang halaga.
Inilagay ko sa mesa.
“Tama. Subukan mong ikumpara.”
Tinignan ni Clarissa.
Nawala ang ngiti niya.
Kinuha ni Jun ang papel.
“Isang kontrata, 480,000 pesos sa loob ng anim na buwan?”
Inilabas ko ang pangalawa.
“Ito, 620,000 pesos sa isang taon.”
Pangatlo.
“Ito, per event. Average 80,000 hanggang 120,000 pesos kada buwan.”
Natulala si Gabriel.
“Mara, bakit hindi mo sinabi sa akin?”
Tumingin ako sa kanya.
“Nagtanong ka ba?”
Wala siyang naisagot.
Tinitigan ni Mama Lourdes ang mga papel, nakatikom ang labi.
Mahinahon kong sinabi:
“Kapag nagsara ako ng isang buwan, hindi lang ilang regular na customer ang mawawala sa akin. Mawawala ang kontrata, reputasyon, sahod ng staff, tuition ni Mina, at siyam na taon kong pinaghirapan.”
Ibinaba ni Jun ang papel. Lumambot nang kaunti ang tono niya.
“Sige. Kung ganyan ka-busy, mag-hire tayo ng caregiver.”
“Paano ang hati?”
Tumingin si Jun kay Clarissa.
Umiwas ng tingin si Clarissa.
Kinuha ko ang draft agreement.
“Ito ang proposal. May dalawang anak na lalaki si Mama. Tig-50% ang bawat pamilya sa medical at care expenses. Ang schedule ng checkup, salitan. Kung may hindi makakapunta, siya ang maghahanap at magbabayad ng kapalit.”
Mahinang tumawa si Clarissa.
“Handang-handa ka naman pala.”
“Oo. Dahil alam kong kung hindi ako handa, lahat babagsak sa ulo ko.”
Binasa ni Jun ang kasunduan.
Sa simula, normal pa ang mukha niya. Pero pagdating sa ikatlong pahina, nagbago ang kulay ng mukha niya.
“Ano itong linya na ito?”
Tinanong ko:
“Alin?”
Binasa niya nang malakas:
“Ang anumang tulong pinansyal na ibinigay noong nakaraan ay hindi maaaring gawing batayan upang ipasa ang buong responsibilidad ng pag-aalaga sa isang panig, maliban kung may kaukulang kasunduan sa ari-arian.”
Agad tumingin si Clarissa kay Mama Lourdes.
Tumingin din sa akin si Mama Lourdes.
Ngumiti ako.
“Sinulat ko iyan dahil minsan sinabi ni Mama na marami siyang naitulong sa pamilya ni Jun kaya busy sila sa malalaking bagay. Kami raw ni Gabriel, dahil wala namang natanggap, puwedeng bumawi sa pamamagitan ng pag-aalaga. Interesting ang logic.”
Namula ang biyenan ko.
“Kailan ko sinabi iyan?”
Kinuha ko ang cellphone at pinatugtog ang recording.
Umalingawngaw sa sala ang boses ni Mama Lourdes:
“Ang pamilya ni Jun, kailangan panatilihin ang mukha ng pamilya. Tinutulungan ko sila para maiangat ang buong angkan. Ang pamilya ni Gabriel, simple lang naman ang buhay. Kung mahirap sila, puwede nang bumawi sa serbisyo.”
Nanigas ang hangin.
Tiningnan ako ni Gabriel.
“Nag-record ka?”
Sumagot ako:
“Pagkatapos ng siyam na taon na laging sinasabing mali ang pagkakaintindi ko, natuto akong itago ang eksaktong salita.”
Inihampas ni Jun ang kamay sa mesa.
“Mara, pinapahiya mo si Mama.”
Tiningnan ko siya.
“Hindi. Pinatugtog ko lang ang sinabi niya.”
Nagsimulang umiyak ang biyenan ko.
Pero sa pagkakataong iyon, walang agad yumakap sa kanya.
Dahil narinig nilang lahat ang pangungusap.
Inabutan siya ni Clarissa ng tissue, pero pangit ang hitsura ng mukha niya.
Siguro hindi rin niya inakala na ganoon katapat magsalita ang biyenan namin kapag wala siyang audience.
Pinatay ko ang recording.
“Ngayon, pag-usapan natin. Pipirma ba tayo sa kasunduan o may ibang proposal?”
Tumayo si Jun.
“Hindi ako pipirma sa ganito. Kung kailangan pa ng papel sa pag-aalaga sa nanay, pamilya pa ba tayo?”
Tumango ako.
“Kung hindi pipirma, tatawagin natin ang barangay captain at family lawyer para maging witness. Para wala nang magsasabing wala akong utang na loob.”
Tumigil ang iyak ng biyenan ko.
“Mara, ilalabas mo ang problema ng pamilya?”
“Hindi po. Ilalabas ko ang responsibilidad sa liwanag.”
Akala ko matatakot sila doon.
Pero minamaliit ko pala si Clarissa.
Kinuha niya ang cellphone niya, binuksan ang isang litrato, at itinulak sa harap ko.
“Mara, bago ka magsalita tungkol sa papeles, tingnan mo muna ito.”
Tiningnan ko ang screen.
Larawan iyon ng isang form mula sa barangay.
Nakasulat sa itaas:
“Statement of Family Care Arrangement.”
Nasa ibaba ang pangalan ng biyenan ko.
Primary caregiver: Mara Velasco Dela Cruz.
Sa note:
“Kusang-loob na tinatanggap ng pangalawang manugang ang full-time care responsibility para kay Lourdes Dela Cruz, nang walang hinihinging financial support mula sa ibang miyembro ng pamilya.”
Sa dulo ng form, naroon ang pirma ni Gabriel.
Tumingin ako sa asawa ko.
Lumamig ang lalamunan ko, parang lumunok ako ng yelo.
“Pinirmahan mo ito?”
Namumutla si Gabriel.
“Mara, sasabihin ko sana sa iyo…”
Tinitigan ko siya, at isa-isang bumagsak ang mga salita ko.
“Pinirmahan mo ang pangalan ko sa isang kasunduang wala ako?”